diumenge, 20 d’agost de 2017

Trabucar, l'ipotèsi d'ua construccion (proto-) gascona, de trabuc (etimon latin: traps, trab-, afixat).

Trabuc, trabucar/ trebuc, trebucar.  Segon tots los bons autors, l'etimon qu'ei lo francic būk, ved. FEW, o sia buc: vente en francés ancian. Totun, la significacion de puisheu, empach, qu'a lo mot trabuc en gascon que pausa la question de trabuc(ar) com possible derivat gascon de trab(em)  per afixacion, trabuc(ar) de trab(ucu)/ trab(ucare)  suu modèle de horuc(ar) de foruc(u) /foruc(are), derivats de foro,  (ved. horuc). De la medisha faiçon, consideratz entrabucar (en-trabuc-ar) e lo catalan entrebancar, qui'n sembla derivar. La question qu'ei dongas  de saber qué ei a l'origina de qué, si serà la confusion dab traba (trava) a l'origina deu sens d'obstacle qu'a lo mot trabuc en gascon (etimon buc, ipotèsi germanista) o si, au contra,  qu'ei lo mot buc (vente, tronc) qui estó faussament associat au mot trabucar, alavetz de formacion ben gascona com ns'ac suggereish la conservacion deu consonantisme latin: b e non v, c e non g). Las duas ipotèsis que'm semblan possiblas. En la teoria d' un derivat deu lat. trab(em), la semblança fonetica, totun non etimologica,  dab lo mot 'buc' a travèrs de la (faussa) decomposicion tra - buc(ar) que seré a l'origina de derivas semanticas observadas en mei d'ua lenga. Per exemple, en catalan, lo mot 'buc' (deu medish mot francic būk) que s'i a gahat la significacion de recipient, bòl (per deriva de la significacion de vente). En catalan, trabucar que i significa, com per hap, 'vueitar lo contiengut d'un recipient en destornà'u o en tombà'u' o sia que lo 'trabucar' catalan non significa pas briga 'trabucar'. Qu'ei un exemple de deriva semantica deu mot trabucar aparentament indusida per la deriva semantica deu mot buc, associat illegitimament au vèrbe segon aquesta teoria. En gascon, lo trabuc qu'ei  la causa deu trabucar (lo pachiu qui empacha -impedicare, çò qui trava, en cat. l'entrebanc, de entrebancar, deu gascon entrabucar, entrebucar: en- trabuc-ar ) puish lo resultat, l'efèit deu trabucar, significacion passada en occitan dab lo quite vèrbe.


En conclusion, la formacion deu mot que'm semblaré poder estar deu tipe latin e inventada peus (proto?)gascons a partir de trab- abans lo viatge deu mot trabucar per la galloromania on que'u prengon per un derivat de buc per faussa decomposicion.  Un gasconisme meilèu que non un germanisme, atau qu'ei l'ipotèsi alternativa deu Peiroton. 

divendres, 18 d’agost de 2017

Perrac, perrec: etimologia.

Perrec, var. perrèc, perrac. Qu'ei l'equivalent semantic en gascon de l'occitan pelha, fr. peille.  L'etimologia deu mot que demora controversada. Wartburg (FEW, etimon perreka) que'u hè derivar deu basco 'perreka', shens mei d'explics sus l'etimon e shens nat  argument contra l'ipotèsi invèrsa (manlhèu gascon en basco). Totun, lo mot basco 'perreka' qu'ei dialectau e pro isolat  (solet representant de la soa familha en euskara, se non m'engani pas), çò qui non pleiteja pas en favor d'aquera teoria. Quant a Coromines,  qu'explica lo mot catalan 'parrac'  (gasc. perrec, perrac) com derivat deu vèrbe esparracar (gascon esperrecar, var. esperracar) e lo vèrbe esparracar com... derivat deu substantiu pre-latin 'parrac' (ved. G.D.L.C.) .Alternativament, que prepausa ua relacion de esparracar dab l'italian esparar. Non m'agradan pas tròp ni l'ua ni l'auta teoria e aquiu qu'avetz la mea personau.

 Lo mot gascon 'perrac' (varianta perrec, perrèc) que deu estar la version gascona (e afixada) deu mot latin pīlleum (pelha, perrec)  afixat dab l' afixe --accu puish cambi d'afixe - eccu per confusion. *Pilleàcu -> perrac, perrèc, perrec.  La geminacion qu'ei expressiva, despreciativa, exactament com la deu mot 'perrissa', qui deriva deu latin tardiu *pellicia (fr. pelisse). 'Esperrecar' que vien de 'perrec' o 'perrèc', mentre esperracar que vien de perrac.  Los mots catalans parrac, dial. parrec e esparracar, dial. esparrecar que son de manlhèus gascons d'atestacion pro recenta en catalan (respectivament sègles 19 e 20). L'aragonés qu'a manlhevat lo mot deu gascon (perreque etc), qu'ei autanplan lo cas deu basco perreka. Deu noste mot perrac, perrèc que derivan, a mei deus vèrbes esperracar esperrecar, esperrecat (= pelhandrat) , esperrecada,(= esperrecadura), etc.

dimecres, 16 d’agost de 2017

Lo diccionari etimologic deus mots gascons deu Peiroton (en preparacion)

L'etimologia de quauques mots revisitada peu Peiroton a la lutz deus sons estudis gascons. Aquiu que n'avetz lo debut, qui anarà en s'amplificant a mesura deu temps.

ahur (s.m.) fòrma modèrna deu mot de la lenga anciana aür,  lat. augurium. La r deu mot ahur no's pronóncia pas en gascon.

agòr (s.m.) , gòrra (s.f.), abòr (s.m)  aragonés agüerro, id.  basco: agor = sèc.

amor (s.m) 1- latin amor (la r no's pronóncia pas en gascon)

amor (s.m)  malautia deus ovins (la r deu mot gascon qu'ei sensibla) cf. basco amor: arrauja.

arronçar (lo tropèth) (= aplegar), arhoncilhar - arhoncilh -fòrma afixada de arronç, òc ancian rons,  ronsar, cat. arronsar, ronsar, val. arrunsar,   oc ancian ronsar (= cat. arronsar, gasc. arronçar), esp. ronce , picard ronche, gasc. froncilh, froncilhar, cat. frunzir, fr. fronce, froncer, òc mod. froncir; etim. francic  hrunkja (arrupa, plec), ved aquiu. La grafia arhoncilhar qu'ei la normativa, totun illegitima, la f de froncilh, froncilhar froncer, fruncir, frunzir etc que provien probablament d'ua ipercorreccion gascona o tolosana de la particula prostetica deu mot gascon *arronç (oc ancian rons) -> *fronç , o sia que las fòrmas dab f (fronce, froncer, froncir, froncilh, froncilhar etc)  que son plan las mei recentas qui  derivan de l'etimologica shens f  e non lo contrari (ved. FEW: francic hrunkja = arroncilh, plec  contra Coromines, arabe rams, grimaisha). Ved. aquiu entà mei d'explics e d'arguments.

arronçar (gitar dab voléncia, tirar). D'après Coromines, l'arabe ar rams (la grimaisha) que seré a l'origina de l'esp. ronce, ronzar (anar en zigazagant) e ronza (= sotavento) e cat. arronsar (arroncilhar, plegar), ronsar (har lo mus) e ronsa (a la ronsa = a la deriva, au grat deu vent).  Entà lo mot gasc. arronçar (ahonar), arronç, òc/cat a la ronsa, òc/cat. ronsar, esp. ronza, Wartburg que prepausa ua auta solucion: lo latin rŭmex (arromec). Com los dus romanistas ne son pas d'acòrd enter si, aumensh l'un deus dus que's deu enganar. Segon lo Peiroton, shens que l'un, en fèit, los dus. Arromec que vien plan  de rŭmex, totun n'ei pas lo cas d' arronç. Arronç qu'ei lo derivat postverbau d'arronçar, format a partir de honsar dab la protèsi gascona ar- (arhonsar), medisha etimologia que ahonar (lat. (ad) fundare) - l'etimon qu'ei lo de fŭndus (gasc. hons) e de fŭnda (gasc. hona).  Lo mot qu'ei donc de construccion gascona, L'oc. ronsar o ronçar qu'ei ua fòrma (mau) corregida deu vèrbe gascon arronçar (= arhonsar)  e las expressions ispanicas e occitana  'a la ronsa / a la ronza (= a la deriva) que vienen deu gascon 'a l'arronç' (= a l'abandon). Ved. aquiu entà mei d'explics e d'arguments.

caishalòt -Segon Coromines, deu mot portugués cachola (cap, tèsta), totun shens pròva ni bons arguments. Segon Peiroton: deu mot gascon caishalut qui ei la fòrma deu mot d'atestacion la mei anciana (cachalut, Sent Joan de Lutz,  1628). Caishalut = provedit de caishaus, dentut, caracteristica qui diferéncia lo caverat de las autas baléias.  Puish caishalòt  per cambi de sufixe (atestat en la dusau mitat deu sègle 17). Aqueste mot gascon qu'ei a l'origina deu mot en hèras lengas europèas (fr. cachalot, esp. cachalote etc). Etimon: gasc. caishau lat. capsus, *capsalis. Ved. aquiu entà mei d'explics.

caverat- Lo mot mei ancian de totas las lengas romanicas tà designar lo caverat ( = caishalòt) qu'ei gascon. Mot non repertoriat per Wartburg. Segon lo Peiroton, lo mot que vien deu galés cauaru- qui significa gigant-, sufixat dab -acus.   Prumèra atestacion  cauerac (1258) (de *cauaracus). Atestacion mei tardiva (sègle 14): cauerat. Ved. aquiu entà mei d'arguments e d'explics.

gahús, guèhus, antic. e dial. gaús,  fòrmas pirenencas corresponent a l'oc caús, còis, id.  ved. aquiu. Deu mot romanic càuus, un germanisme segon tots los bons autors, meilèu un celtisme segon la teoria deu Peiroton, d'etimon, kawos -a : cridassèr - per un ausèth, dont cauannu- (derivacion, dejà galesa, de *kawàmos = lit.  hòrt cridassèr) (gasc. chavan, manlhèu d' oil), *cauetta (fr. chouette)  e *cauekka (> gavèca, fr. chevêche, basco kaheka)  son de derivats afixats. D'ausèth cridassèr a ausèth nocturn, la significacion deu mot que derivè dinc a designar un aute volatile nocturn: lo tinha-hus, tostemps en composicion sintagmica com -hus en gascon (cf. tinha-hus sinonime d'ausèth-tinha).:  soritz-cauva  (lit. 'soritz-hus'), fr. chauve-souris (lit. 'hus-soritz'), id..  Lo mot gahús que s'arretròba en basco (gauhuntz, gauhontz, gabontz) e en catalan (gaús), probablament un empront au gascon en los dus cas.   Ved. tanben tinhahús (tinha-hus) e tumahús (tumar-hus) mots aparentats a gahús e caús via lo (faus) sintagma conservat en basco: gau huntz. De la medisha manèra, lo catalan qu'a lo mot gamarús (gavèca), supausadament d'origina au còp sintagmica e gascona: gamar-hus. Entà mei d'entresenhas, ved. aquiu.

galet, galeta. fòrmas afixadas de gau ( = canau) (s.f.).etimon:  lat. canalis. Lo mot gascon galet que designa  un canalet formant honilh, en particular lo honilh anatomic de la faringe. Per extension: la garganta e, locaument, chorrada de liquide (aranés e benasqués).  Etimologia mau explicada peus melhors linguistas qui n'i an pas briga sabut arreconéisher l'etimon, esconut per la pèrda de la n intervocalica miant tà la pèrda d'ua sillaba. Pr'aquò, l''Atlas Linguistic, consultat peu Peiroton (qui n'ei pas lingüista professionau mès qui aprengó a léger de petiton), qu'indica clarament que son fòrmas allelicas gasconas de canalet e canaleta (en particular galeta de la hont = canaleta de la hont, cf. ALFg). Mots viatjaires a l'origina deus mots cat galet, val. gallet, cat. galleta = galleda (herrat), benasqués: galet, gall (chorrada de liquide),  arag. gallé (garganta), gallete (garganta), galillo-gallillo (lengueta de la faringe = galipet, locaument: òs deu coth), esp gallete (garganta), galillo (lengeta de la faringe, galipet), galleta (galeton = lo recipient dab pishader), port. galhete (garganta), galheta (galeton) etc. etc. Béver a galet a l'origina de cat etc beure a galet, beure a gall (benasqués), a gallete (esp) etc. en fr. tanben,  a la regalade, per confusion. Prumèra atestacion deu mot: sègle 12, manlhèu gascon en un tèxte redigit en latin.

gau (s.f.) fòrma allelica de canau en gascon: la gau -> l'agau etim. latin. canalis, ved. galet -a.

hap 1 (s.m.). (Bona sòrta, bona escadença) Mot viatjaire, deu norués happ, id., qu'arretrobam en anglés mejan (hap, id., cf. happy, happen etc).  De notar la locucion anglesa perhaps (gasc. dilhèu, lit. per hap, per bona escadença) qu'a l'ahur d'ua construccion gascona (per + hap + s adverbiau).

hapar (v.), hapa (s.f.), a la hapa (loc) , hap2 (s.f.) (accion de gahar, de raubar), hapadèr-a. Medisha etimologia que lo mot francés happer, empront au francés happer o deu francic happen (= gahar en neerlandés) , totun ved. las remarcas deu CNRTL (happer) qui descarta lo germanisme en francés per la rason d'ua prumèra atestacion mèi dorèca en francés que non pas en neerlandés.

horuc (s.m.): Segon lo Peiroton, mot viatjaire aparentament de formacion gascona o aragonesa qui arretrobam en catalan de la franja: foruca (còva), en aragonés:  foricón e foricacho (espeluga) (foruco-> forico per cambi d'afixe) , espanhòu horaco (horuco x horado), portugués buraco (supausad. de l'esp. ancian horaco, la b asseparant l'article deu debut deu mot en plaça de la h aspirada-> o buraco) . Deu latin tardiu forucu, de foro/ foru afixat , cf. caduc, de cado, pesuc de peso, eruca, de ero var. oro (gascon erruca, erraca) etc. Horucar que vien de horuc, lo sens modèrne de hurgar qu'ei per confusion. Ved. tanben trabuc, trabucar quant au modèle de formacion deu mot.

jumpar. Mot de formacion astur-leonesa (cantabre inclús), etimon latin plumbum (plom). Chumbar significa cabussar en asturian e en galician (totun desconegut en portugués). Lo cantabre qu'a los mots  chombar qui significa cabussar e jumpiar qui significa agitar.  Lo mot qu'a viatjat cap a l'èst (basco biscain txonbo-egin: cabussar) e au sud  com ac atesta lo mot chumblicar en aragonés (fòrma afixada de chumblar) qui significa jumpar (cf. en gascon jumblar, jumplar, jumpolar, var. de jumpar). Deu gascon lo mot qu'ei passat tau lengadocian. Lo mot anglés to jump (sautar)  qu'a probablament la medisha origina, manlhevat deu  basco, de l'espanhòu dialectau o deu gascon (sègle 16). Qu'imagini shens pena (totun shens pròva) que lo manlhèu hispanic o gascon en anglés  é's hasó via l'argot deus marins de las naus de vela. Deriv.: jumpa, jumpadera etc.

justagarra (s.f). Aute nom de la perditz de nèu (Lagopus muta). L'etimologia deu mot que seré supausadament prelatina segon G. Rolhfs, totun plan gascona segon lo Peiroton qui i reconeish dus mots modèrnes: justa (vestit ajustat, sègle 17) e garra (cama, partida inferiora de la cama, mot galés dont lo mot francés jarret ei ua fòrma afixada), allusion au caractèr lagopus de l'ausèth (patas sencèrament cobèrtas de plumas qui evocan garramachas). Lo mot qu'ei estat masculinizat: eth justagar, un justagar -> (var.) edj ustagar, un ustagar.

maire. Lo mot qu'ei emplegat en gascon de Baiona despuish aumensh lo sègle 13. Sovent considerat com gallicisme, possiblament a tòrt: ua ipercorreccion gascona de màye (màger)  suu modèle negue -> negre, lèbe >lèbre, quate -> quatre, etc, n'ei pas impossibla. De màger, deu latin major, cf anglés mayor. fr. maire, id.

marraca (s.f.) ved. marraisha.

marraisha (s.f.). Tolh, can o gat de mar, espècia d'esqüale, en gascon maritime. Coromines que hè derivar  l'esp. marrajo (raquin), cat. marraix (raquin-shardinèr Lamna nasus) deu mot basco 'marra' (miaulet, nhiaulet deu gat).  Peiroton qu'a adoptat ua ipotèsi hòrt mei sensada, mercés au linguista breton D. Le Bris.  Que s'ageish d'un mot viatjaire qui a la soa origina en gallò  (marache, var. de morache, mourache) deu breton morach (id.), fòrma allelica de morc'hast, de mor (mar) e gast (canha) = raquin, lit. canha de mar. Lo mot deu gascon baionés '(le) marraisha (le marrache, s.f. ) que deriva de l'òil (la) marache per geminacion despreciativa e que deu estar  a l'origina deu mot castelhan (el) marrajo (sègle 17) (via la fòrma esp. mei anciana el *marraxo, conservada en basco: marraxo) e deu catalan marraix. De l'esp. ancian *marraxo que vienen l'asturian marrachu e lo portugués marracho. Lo gascon qu'a tanben marraca (telaranha) de l'esp. marraja (adj. marrajo-a = faussilhàs-sa, de l'esp. marrajo, lo raquin). Los canadians qu'an incorporat lo mot en francés entà designar lo raquin-shardinèr (Lamna nasus):  marraîche =   requin-taupe o veau de mer. Entà mei d'entresenhas, ved. aquiu.

mirc, mirca. Lo mot mirca que designa l'estela (espècia d'esqüale de 2m de longor deu tipe gat de mar, tolh), en gascon maritime deu país de Bug. Atestat en gascon baionés dejà au sègle 13 com mirc. Lo mot qu'ei repertoriat peu FEW, totun shens explicacion etimologica. Segon lo Peiroton (après D. Le Bris): mot viatjaire  atestat en gallo de l'Isla d'Yeu (moerg, id.)  en santongés de l'Isla d'Oleron (mirque, id.) e en gascon bogés (mirca, id.) explicat peu mot breton morgui: raquin, de mor (mar) e ki (can), can de mar. Entà mei d'entresenhas, ved. aquiu.

perrèc, perrec, perrac. L'etimologia deu mot que demora controversada. Wartburg (FEW) que'u hasò derivar deu basco perreka, totun shens mei d'explics sus l'etimon e shens nat  argument contra l'ipotèsi invèrsa (manlhèu gascon en basco). Que permeteratz au Peiroton un explic etimologic plan gascon aquiu tanben. Perrec etc que deven representar versions gasconas (e afixadas) deu mot latin pīlleum (pelha, perrec) afixat dab l' afixe --accu e cambi d'afixe per assimilacion vocalica  e confusion (-eccu): *pilleacu-> -> perrac, perrèc, perrec.  La geminacion de perrac, perrec qu'ei expressiva, despreciativa, com la deu gascon perrissa  (latin pellicia). Esperrecar que vien de perrec, perrèc, mentre esperracar que vien de perrac.  Lo mot qu'esto emprontat en catalan (parrac, sègle 19, esparracar, s. 20)), en aragonés (perreque) e en basco (perreka). Entà mei d'explics, ved. aquiu.

perruca. Medisha etimologia que perrec, dab cambi d'afixe. O derivat de pèth, afixat, la geminacion per influència de perrec e de perrissa. Lo doblon parruca / perruca que rapèra d'autes doblons com damorar - demorar e trebucar- trabucar. La notacion -a- de la e pretonica deu gascon ancian n'ei probablament pas hòrt significativa. Aquesta teoria de perruca, mot gascon viatjaire, qu'ei etimologicament hòrt versemblanta, totun shens pròva o evidéncia qui jo sapi. Ua excellenta ipotèsi, deu men punt de vista, totun per defauta.

preable, var. priable, prable. De *preanable, pre + anable, de anar. Lo mot qu'a lo sens d'anterior. Magnific gasconisme, non-viatjaire.


trabuc, trabucar/ trebuc, trebucar.  Segon tots los bons autors, l'etimon de trabuc, trabucar  qu'ei  lo francic būk, ved. FEW, o sia buc: vente en francés ancian: tra-buc-ar. Totun, la significacion de puisheu, empach, qu'a lo mot 'trabuc' en gascon que pausa la possibiltat de la formacion per afixacion a partir  deu latin trab(em) suu modèle de 'horuc' e 'horucar' (deu lat. for(um), forare ved. horuc). Dongas, germanisme segon los bons autors; alternativament, gasconisme viatjaire, d'etimon trabs, trab-,  prengut popularament per un derivat de buc,  segon lo Peiroton. Sus aquesta teoria alternativa ved. lo messatge aquiu.

urós-a, deu mot de la lenga anciana aürós. de aür, ved. ahur.



dijous, 10 d’agost de 2017

A la ronsa, a la ronça : la teoria deu gasconisme (a l'arronç / l'arhons).

Ah! uei que i torni dab ua de las mias obsessions: la question deu vèrbe 'arronçar' qui ne sabem pas tròp d'on vienerà. Que s'arretròba en catalan. Que voi considerar dus cas d'etimons distints, segon jo, a maudespieit deu praube Coromines qui n'i vedèva pas sonque un solet. Prumèr, lo deu mot catalan 'arronsar' qui significa 'disminuir per contraccion'. Dusau, lo mot 'ronsa' de l'expression occitanocatalana 'a la ronsa', qu'arretrobam en espanhòu 'a la ronza'.

Cas 1: Aqueste mot catalan arronsar (arronsar les celles, arronsar les espatlles) que comparteish versemblantament l'etimon francic de 'hrunkja'  dab lo v. fr. froncer e lo quite mot catalan frunzir (un manlhèu occitan o francés), autanplan en catalan ronsar, ronsejar (har lo mus) (ved. FEW  hrunkja), En gascon, lo medish mot grafiat arronçar que i ei emplegat locaument (Aspa, segon Palay) dab la significacion pastorau d''aplegar lo tropèth.  Sequenon, lo gascon qu'emplega 'arroncilh' e 'arroncilhar' qui jo vei com derivats afixats deus mots 'arronç' (occitan ancian rons) e 'arronçar' (occitan ancian ronsar) permetent la distincion dab los mots omonimes e quasi antonimes arronç (arhons) e arronçar (arhonsar) ved. cas 2. D'arroncilhar e arroncilh que derivan las fòrmas ipercorregidas froncilhar e froncilh, possiblament per l'intermediari d'un doblon mei ancian arronç -> fronç. L'occitan ancian qu'avè lo mot 'ronsar'  fr. 'rider, froncer les sourcils, contracter un organe'; rons: fr. ride;  ronsamen: fr. contraction d'organe ved. FEW  hrunkja). Lo mot gascon ipercorregit *fronç (d'*arronç, oc. ancian rons) qu'ei possiblament a l'origina de totas las fòrmas dab f qui trobam en occitan, en las lengas d'òil e dinc au neerlandés, enquèra que las fòrmas en f sian  ancianas en francés (sègle XI). Sus aquesta possibla origina gascona de la  'f' non-etimologica de l' oc froncir etc , ved. aquiu.

Cas 2: L'expression 'a la ronsa' qu'ei au còp occitana e catalana,  que s'arretròba en espanhòu tanben (la ronza) . En occitan, l'expression qu'ei geneticament e semanticament ligada au vèrbe ronçar (var. arronçar), qui ei lo medish mot qu'en gascon (gitar dab violéncia). Ua solucion etimologica prepausada per Coromines entaus mots catalans e espanhòus qu'ei lo mot arabe (arrams qui significa '(la) grimaisha', çò qui pausa un problèma de relacion semantica hòrt complicada. Lo diccionari academic d'espanhòu non cred pas  Coromines en aqueste ahar,  que'n suggereish ua origina onomatopeica.
Quant a Wartburg, que con.hon l'etimon d'aqueste mot dab lo de l'arromec, latin rŭmex, çò qui'm sembla boharòc e  non satis.hasent, que i tornarèi. Ua quatau solucion, aquesta plan romanica e gascona, que la prepausèi jo quauques ans a. En fèit, segon jo, lo mot gascon 'arronçar' (lo deu gitar dab violéncia, que non lo de plegar, aplegar) que deriva de 'honsar' (latin fundare, hona que's ditz fonda en òc, deu latin: fŭnda, l'etimon qu'ei compartit dab 'hons', lat. fŭndus). Arronsar que representa ua fòrma derivada de 'honsar' peu mejan de l'addicion de la protèsi gascona 'ar-': arhonsar. Aquesta protèsi, varianta gascona de 're-' dab valor intensiva,  qu'èra d'emplec hòrt frequent en gascon ancian, lo Dictionnaire d'Ancien Gascon (DAG) que n'ei conhit d'exemples. Quauques-uns qu'an suberviscut en lexic d'uei lo dia , per exemple argüeitar, de güeitar; arcuélher de cuélher; arsec (s.m.)  (de *arseguir) de seguir; arnegar de negar (en cat. & oc. renegar, gasc. arneguet = cat. renec),  arvolar, de volar etc, etc.  La deriva semantica de 'arhonsar' respècte a 'honsar', 'ahonsar' (fr. enfoncer) que s'explica per la comparison dab ahonar (fòrma propiament gascona deu latin  'ad fundare'). Lo vèrbe 'ahonar' qu'ei ambigu en gascon, qu'a precisament aquestas duas significacions 1- ahonsar (fr. enfoncer), sens deu mot latin  2- gitar o tirar (a l'origina, dab ua hona, de funda en latin). En aquesta dusau significacion  que i trobam l'origina semantica de arhonsar (grafiat arronçar), fòrma intensiva de ahonsar dab lo sens de gitar.  Exactament com, en francés,  'fronde, fondre' (de l'oc fonda, en gasc. hona) ei responsable de la deriva semantica de 'foncer' respècte a 'enfoncer'.

Lo FEW arreliga lo mot gascon arronç a l'etimon rŭmex dont derivan arromec en gascon (com arromeguera etc en catalan)  e ronce en francés (cf. FEW). Totun, qu'ei complicat, en gascon, de har derivar dus mots tan diferents com arronç e arromec deu medish mot latin  rŭmex. De mei, l'abséncia de relacion semantica enter aqueste etimon e l'acte de gitar dab violéncia que hè aquesta ipotèsi pòc credibla. L'arromec ne gita pas, au contra que s'arrapa,  qu'ei d'aulhors lo sens de l'etimon de gavarra (l'arromec per excelléncia): qui arrapa o qui s'arrapa (etimon preroman kapar, cf. capar, caparra).   L'etimon de fŭndus (hons), qui ei tanben lo de fŭnda (hona) que hè mei sens entà explicar arronç, arronçar, que tròbi jo. Per aquesta rason, que m'estimi mei la mia teoria deu gasconisme.  La grafia apropriada deu mot 'arronçar' qu'ei dongas discutibla. Jo que la tròbi non-confòrma a l'etimologia segon la mia teoria (aquò dit shens desir particular de cambiar l'ortografia. Que cau acceptar quauque arbitrarietat en ahars de nòrma ortografica, las teorias etimologicas n'estant pas sonque teorias, pas tostemps solidas e incontestablas, dongas sovent efemèras e cambiadissas per fòrça; per contra, cambiadissa que non n'a d' estar la nòrma ortografica).  La grafia etimologicament coherenta, segon aquesta ipotès, que seré dab 's', puish qu'escrivem  hons, ahonsar, deu  lat. fŭndus,  fundare oc. fons. Totun la grafia -ons- que pausa problèma en lo sistèma grafic alibertin pr'amor de la prononciacion variabla de la n davant s, sonòra o muda segon los mots cf. conselh, consirar etc. La lenga anciana ne notava pas la n quan èra muda: cosselh, cossirar, qu'ei enqüèra lo cas en catalan d'uei lo dia: consell (dab n sensibla) e cossirar.


En tot cas, en la mia ipotèsi, la ronsa o ronza de l'expression a la /ronça / ronsa /ronza de las lengas vesias, que vieneré deu dusau vèrbe gascon arronçar (qu'ei a díser 'arhonsar') e, mei precisament, deu son derivat postverbau  'arronç' (arhonç) '. De notar totun lo gascon contemporanèu que ditz plan l'arronç (teoricament grafiable arhons),  pas briga l'*arronça. Per contra, la femenizacion deu mot devath la fòrma 'la ronça' o 'la ronsa' qu'ei dejà la règla generau en lengadocian vesin. Las fòrmas  ronsar / ronçar e ronsa / ronça  que derivarén deu mot gascon arronçar (arhonsar) e l'arronç (arhons) per faussa decompausicion implicant l'article 'la' qui va provocar l'ipercorreccion e la femenizacion deu substantiu.  L'arronç ->   la ronça e ronçar de ronça e de la fòrma ipercorregida d'arronçar. Lo sens prumèr (lo deu mot gascon) d''arronçar' ('ahronsar') qu'ei 'gitar' dab los dus sens deu mot: 'lançar' e 'abandonar', e 'arronç' que designa çò de gitat e çò d'abandonat (cf. Palay). En occitan non-gascon, ronçar qu'a conservada  la significacion de gitar, lançar, se ronçar = se gitar, se precipitar cf. fr. foncer.

L'expression 'a la ronsa' que deu aver un hat particular pr'amor de son registre nautic. En  catalan, en espanhòu com en occitan non-gascon,  l'expression 'a la ronsa' que s'a gahat ua significacion d'origina marinèra, naulèra, çò qui explica lo son viatge particular, dont ei mauaisit de definir la sequéncia cronologica. 'A la ronsa' que significa 'a la deriva', especialisacion probabla deu sens d'abandon qu'a lo mot arronç (arhons)'  en gascon. L'exclamacion gascona a l'arronç! que correspon mei o mensh a l'expression francesa: au diable! (Palay).   En espanhòu, lo sens de l'expression qu'ei entenut com sinonime de 'a sotavento' qu'ei a díser 'en sens deu vent' . Lo mot sotavento qu'ei un manlhèu catalan en espanhòu e en portugués -sota vent, qu'ei a díser literaument jos vent). La locucion espanhòla a la ronza que's devè aplicar a l'origina a las barcas o naus de vela qu'òm deishava anar au grat deu vent. Que i trobam la medisha definicion en catalan, anar a la ronsa: anar a la mercé del vent una embarcació que no és ancorada ni amarrada En espanhòu e a Marselha (FEW), l'expression que s'aplica autanplan a la gent qui camina en zigazagant, per exemple jos l'efèit de l'alcohòl.

 Lo succès deu mot ronsa /ronza que's deu explicar, un còp de mei, per la soa expressivitat, de valor quasi  onomatopeïca. L'expression 'a la ronsa' o 'a la ronça' que s'arretròba en occitan non-gascon, enqüèra que non en gascon qui n'a pas sonque l'expression  'a l'arronç' . Aquesta expression gascona que pòt tot a fèit explicar la locucion naulèra (a l'arronç = a l'abandon -> a la ronça = a la deriva).   En gascon, la fòrma corta  ronçar, sinonime  d''arronçar,  n'ei pas sonque bordalesa (segon Palay). N'ei pas impossible que lo mot bordalés sia a l'origina de l'expression peu biaish de l'argòt deus marins. Totun, d'autas ipotèsis que son autandas possiblas e lhèu mei probablas com un manlhèu gascon en ua prumèra lenga romanica (lo lengadocian probable, puishque lo mot gascon ipercorregit  i ei corrent) puish viatge deu mot en hent-se idiomatisme nautic en ua etapa (possiblament en catalan). Que jo sapi, la locucion n'a pas artenhut lo portugués, en contra deu mot d'origina catalana sotavento. Entà clavar e com resumit, lo mot catalan 'ronsa' e espanhòla 'ronza' de l'expression 'a la ronsa', 'a la ronza' que deriva deu mot latin fŭndus  (gasc. hons)  via la locucion gascona 'a l'arronç' qui significa 'a l'abandon'.




dimecres, 9 d’agost de 2017

Sonet shens nom e bigrafic. Sounet chens noum e bigrafic.

(exercici de grafie febusiane)


Mey de macheràs que de frount
Qu'a lou pire qui-t bòu afrount.
Noû troubaré pechende au prat,
Tapòc la coude en bèth arrat.

Lou mey sabent de la graulhère
Toustém be-s cred d'û castèth! Oère:
A Proubence que hè bergougne
E qu'ey escarnit per Gascougne!

Faussilhàs coum lou gabe loung,
Lou gus que-s gahe, tout dilûs,
Dou capagòrri lous ahùs.

Quoan balhe leçoûs de boun us,
En soû gnirgou dap mouts escùs,
Touts que-s'en arridem de loung. 

NB1: coude o couhe, subant lous bostes parlàs, que-m ban lous dus. 
NB2- las courreccioûs dous lectoùs abisats que seràn acceptades de boû grat.

Sonet shens nom e bigrafic.

Mei de maisherars que de front 
Qu'a lo pire qui't vòu afront. 
Non trobaré peishenda au prat,
Tanpòc la coda en bèth arrat.

Lo mei sabent de la graulhèra 
Tostemps be’s cred d’un castèth! Uèra :
A Provença que hè vergonha,
E qu’ei escarnit per Gasconha !

Faussilhàs com lo gave long,
Lo gus que’s gaha, tot diluns
Deu capagòrri los ahurs.

Quan balha leçons de bon us
En son nhirgo dab mots escurs,
Tots que nse n’arridem de long.

N.B. coda o coha, segon la vòsta mòda, que'm van los dus. 

dilluns, 31 de juliol de 2017

Dus mots viatjaires deu breton tau gascon (e pas solament). La marraisha e lo mirc.

Ja avem vists los cas de mots de formacion plan gascona, com capdèth /cadet e caishalòt, qui se son exportats en viatjant d'ua lenga tà ua auta. Lo gascon qu'an arcuelhut mots vienuts d'autas lengas, e l'ua d'aqueras, de la quau no"n solem pas tròp parlar, qu'ei lo breton. Qu'ei lo cas de 'marraisha', nom qui designa lo tolh en gascon maritime (en fr. chien de mer, termi generic englobant espècias deu genre Scyliorhinus, fr. petite roussette e grande roussette, cat. gat, gatver). Lo mot que s'arretròba en absoludament totas las lengas de l'arc atlantic, on i pòt significar raquin en generau o designar espècias particularas d'esqüale, deu normand (la marache) dinc au portugués (marracho) en passar per las lengas d'òil de l'oèst costèr (en gallò: la morache, mourache, marache; en peitavin-santongés: la marache, en gascon maritime: le marraisha,  en espanhòu: el marrajo , en asturleonés (cantabre inclús) : el marrachu (ved. D. Le Bris, 2013, ref. a la fin deu tèxte). Shens oblidar las lengas non-romanicas:  basco (marraxo) e breton marach, varianta fronterèra (ja influenciada peu gallò vesin) de morach, moratch, morhatch (mot grafiat 'morc'hatch' normativament) qui son las fòrmas dialectaus sud-occidentaus de morhats  segon Le Bris (2013) (morc'hats en breton normatiu) .
Lo tolh - la marraisha  (Scyliorhinus caniculus)

L'etimon deu mot romanic n'ei pas briga evident. Lo tolh que's ditz sovent 'gat' o 'raquin-gat' en las lengas d'Euròpa, cf. ang. cat shark; alemand:  katzenhai; italian: gatuccio; basco: katuarrain (lit. gat-peish) en concurréncia dab lixa (de l'oc. viatjaire licha, lo mot en gascon que i designa ua auta espècia d'esqüale: Dalatias licha); en catalan tanben: gat, gatver; quitament en breton kazh-rous bihan (lit. gat-arrós petit) emplegat en concurréncia dab toilh.


La licha o lisha - (Lo licho o lisho  segon lo TeG)  (Dalatias licha)


La canilha - lo pèthblu (Prionace glauca)
Entau mot espanhòu 'marrajo', Joan Coromines que prepausé com etimon lo mot basco 'marra' qui significa miaulet, lo nhaulet deu gat en imaginant - shens aportar nada evidéncia o pròva- que lo mot podèva servir tà designar lo quite felin. Lo lingüista catalan que s'avèva simplament desbrombat de consultar los atlas linguistics de las lengas de França i en particular los deu breton. En realitat, morach o morhatch o morhats  (normatiu morc'hats) qu'ei un sintagma qui significa canha de mar,  compausat de dus mots celtics: mor qui significa mar e gast (hast en composicion, notat c'hast en normatiu) qui significa canha (Daniel Le Bris, 2013). Lo mot breton qu'ei emplegat entà designar mantua espècia de raquin, en particular la redobtabla canilha Prionace glauca (fr. requin bleu, cat. tintorera, breton norm. morc'hast blas, bret. blas= gasc. blu). Lo mot que suberviscó en galló devath las fòrmas mourache, morache, marache (s.f.), lo galló  que prestè lo mot marache tau normand de la region deu Mont St Miquèu segon l'ipotèsi de Le Bris (2013). E sustot, deu gallò lo mot 'marache que s'escapè tà anar capsus en peitavin-santongés puish en gascon maritime on s'i gahè ua r suplementària: marraisha (s.f.). En gascon, la geminacion de la 'r' qu'ei frequenta, qu'a plan ua valor expressiva totun sovent shens conseqüéncia semantica significativa, (cf  perrissa = perissa, oc. pelissa; marròc = maròc; tarròc = taròc, totun a còps que permet ua deriva semantica com ei lo cas dab  'porron' (1- tortora, 2-lo recipient de vèire dab galet) derivat de  poron (poret, hasanet, cat. gallet) etc.

 Lo mot en espanhòu qu'ei de prumèra atestacion pro tardiva: marrajo (sègle 17). Lo cambiament de 'sèxe' deu mot espanhòu per rapòrt au mot galloromanic que suggereish un prèst deu gascon maritime, logicament deu gascon de la region de Baiona e de Sent Sebastian.   En efèit, la marraisha que's pronóncia 'le marrashe' en gascon maritime, l'article 'le' estant-i la fòrma femenina de 'lo'. Dongas, le marrashe -> el *marraxo en espanhòu deu sègle 16 ( x = sh), marrajo a partir deu sègle 17) e marraxoa en basco. (N.B. cf gasc. la tornada ->esp. el tornado, tornathe en anglés deu sègle 16).

Lo barricòt -  lo raquin-shardinèr  (Lamna nasus)

 Lo mot que's seguí lo viatge cap a l'oèst, en astur-leonés, galician e dinc au portugués (marracho). En catalan, lo mot qu'estó manlhevat dus còps:  marraix (prumèra atestacion sonque en 1810 segon lo G.D.L.C.),  manlhevat sia deu gascon de Baiona e de Sent Sebastian (le marraisha -> el marraix), sia de l'espanhòu antic (anterior au sègle 16): marraxo. L'aute mot marraco que vien de la fòrma modèrna deu mot espanhòu: marrajo (segon los explics de Coromines). En catalan, marraix que i designa lo barricòt o raquin-shardinèr (Lamna nasus) mentre 'el marraco' qu'ei ua sòrta de monstre qui hè paur aus petitons com lo babau en gascon (G.D.L.C.).


Lo babau de Lheida, aperat 'marraco' en cat. 
La telaranha - la marraca.
Sauv error mia, lo mot deu gascon maritime 'marraisha', lo quau, ce'm pensi, e seré a l'origina de las fòrmas ibericas deu mot via l'espanhòu, n'a pas de continuitat en occitan, tanpòc solament en gascon de l'interior. Per contra l'occitan non-gascon qu'a plan lo mot 'marraco' segon Coromines, probablament viengut de l'espanhòu (marrajo) se non du catalan (marraco). Lo gascon qu'a locaument (en Labrit, cf. Palay) lo mot 'marraca', sinonime de telaranha. Lo mot que vien probablament de l'esp. marrajo - marraja: perfide -ida,; faussilhàs -assa, adjectiu derivat deu substantiu 'marrajo' (gasc. 'raquin').


Qu'ei important de s'avisar qu'un mot é pòt viatjar pro librament, shens prejudici de prestigi , nada etiqueta d'origina  e sustot shens respectar las classificacions deus linguistas. Qu'ei plan lo cas, aquiu. E lo francés n'i ei absoludament pas tad arren. Lo mot qu'ei desconegut en francés de França. O qu'ac èra enqüèra pòc temps a.  Lo normand o ua auta lenga d'òil de la costera atlantica que prestè lo mot tau francés deu Quebèc: marache vadut maraîche per confusion , nom oficiau deu barrilòt o raquin-shardinèr Lamna nasus  en francés de Canada (ved. Le Bris, 2013). Lo genre du mot qu'ei plan femenin: la maraîche, coneguda com requin-taupe o veau de mer en França (en cat. marraix).

 L'estela - La mirca  (Scyliorhinus stellaris)
L'estela - La mirca (Scyliorinus stellaris)



En ua ipotèsi alternativa,  tots aqueths mots de la familha de "marraisha" que derivarén d'un medish mot celtic mei ancian, de manèira indigèna en cadua d'aqueras lengas. Totun, la correspondéncia perfèita de las fòrmas enter si, conservant lo medish consonantisme e vocalisme, en particular la 'a' pretònica accidentau, non predictibla per l'etimon (mar que's disèva mori- en galés, cf. latin armorica, gal. aremorica, lit pròishe la mar -> Armorique, e X. Delamarre: Dic. Langue Gauloise), tots aquests elements que hèn aquesta dusau ipotèsi hòrt pòc versemblanta. L'ipotèsi de la difusion deu mot gallò peu gascon maritme e per l'espanhòu qu'explica hòrt mei plan la conservacion remarcabla deu mot de l'ua lenga tà l'auta. La geminacion deu mot gascon qu'ei arretrobada en totas las lengas iberopeninsularas, çò qui s'explica aidament se tienem en compde que los mots de la peninsula derivan d'un prèst gascon,  dirècte entà l'espanhòu e possiblament entau catalan (marraix), o via l'espanhòu tà los autes cas. De mei, lo cambiament de genre qu'observam dab los mots transpirenencs per rapòrt a la version galloromanica e la constatacion que las prumèras atestacions d'aquestes mots en las lengas de la peninsula iberica  e son pro tardivas (sègle 17 ençà), que son mei aisidament explicables en l'encastre de l'ipotèsi d'un mot viatjaire que non en la de la derivacion d'un mot pre-roman de manèira indigèna.

Adara que voi considerar lo cas d'un aute mot deu gascon maritime, qui designa un aute can (o gat) de mar. Que s'ageish deu mot mirc 'sorte de roussette', atestat en gascon baionés dejà au sègle 13, ved. FEW qui n' ignòra l'etimologia. Lo mot qu'a suberviscut  devath ua fòrma femenizada: mirca, mirque, qui designa l'estela (fr. grande roussette, Scyliorhinus stellaris, cat. gatvaire) deu costat d'Arcaishon. Lo mot gascon mirc que rapèra lo mot gallò /mœ:rg/, id.  (D. Le Bris, 2013). Aqueste mot gallò que vien deu breton morgi compausat de mor (mar) e de ki qui significa can, o sea morgi = can de mar ( = raquin) en breton.  Mirc qu'ei mei o mensh la fòrma masculina de marraisha, finala. Pr'aquò, lo mot morgi / mirc n'a pas tant agradat com morach/marache, en romanç, que s'i ei extint practicament pertot sauv en gascon deu País de Bug (mirca), en santongés de l'isla d'Oleron (mirque, que i designa lo tolh - FEW)  e en gallò de l'isla d'Yeu (/mœ:rg/, FEW) (D. Le Bris, 1973).

Honts FEW et: Daniel Le Bris
Concordances lingüistiques celtico-ibériques : les noms de "requin peau bleue' Prionace glauca en péninsule armoricaine et de requin-taupe Lamna nasus, en péninsule ibérique (Estudis Romànics, Hemeroteca Científica Catalana, 2013, 35, pp.283-30)
Los imatges que son tirats de la wiki.

dissabte, 29 de juliol de 2017

Caverat, navèra ipotèsi etimologica: deu galés 'cauaros' qui significava gigant.


Caverac - Caishalòt (Physeter macrocephalus)
Dongas lo mot gascon mei ancian tà designar la baléia caishaluda qu'ei cauerac (1258), puish cauerat, caberat (1336), uei lo dia caverat, caurat. L'etimologia deu mot qu'ei discutibla. Lo DAG (vol 12 p. 878) que'nse suggereish lo mot que derivaré deu latin caput (cap, tèsta) shens anar mei luenh en l'explic etimologic, en particular shens explicar la dusau partida deu mot. Lo FEW que l'ignora. Personaument, non soi pas briga convençut de que l'etimon sia lo de caput, la pèrda de la labiau occlusiva que pausa dificultat. Que vse prepausi aquiu ua ipotèsi etimologica personau qui n'a pas arren a véder dab 'caput' . Que hèi remontar lo mot tà ua constuccion galesa en basant-me per analogia dab dus cas de mots deu gascon maritime, qui designan d'espècias de peish.

En efèit, lo mot 'cauerac' o 'cauerat' que'm hè pensar a dus noms de peishs gascons: de l'un costat, lo creac o creat e de l'aute,  lo colac. Que s'ageish de dus peishs migrators marins presents en l'estuari de Gironda. Lo colac que's gaha Garona cap amont dinc a Tolosa, lo mot creac qu'ei d'alhors compartit dab l'ancian lengadocian. N'ei pas lo cas de creac (tant lo peish com lo mot), lo mot qu'ei desconeishut de l'ancian occitan (non-gascon), lo manlhèu gascon en occitan qu'ei d'epòca mei tardiva (segon lo DAG, vol12, adrèça creac).  Los dus mots que son gascons d'origina, d'etimon celtic e de construccion similara.

Breguin - creac (Acipenser sturio)
Lo mot creac de l'ancian gascon (restaurat peu diccionari P.N),  que designava lo breguin Acipenser sturio (fr. esturgeon). Lo mot, atestat autanplan en gascon com 'creax' (1209) e 'creat' (1255)  que vien deu galés latinizat 'cragacus' (segon FEW ved. cragacus), format dab crag(os) + afixe acus. Sauv error mia, *cragos  n'ei pas atestat en galés (en tot cas, absent du dic. galés de X. Delamarre), totun lo mot qu'ei representat en guallés, devath la fòrma derivada 'crag' qui significa 'hard crust, coating' qu'ei a díser clòsca (segon lo FEW, ved. 'cragacus').


Colac, alòsa, gata (Alosa alosa)
Lo mot colac que designa las duas espècias gasconas d' Alosa. Segon lo FEW, aqueste mot atestat ja au sègle 11 en gascon (colag, colac), qu'ei d'origina celtica tanben, d'un mot galés latinizat  *colacus, format de col + sufixe acus. Col en guallés que significa punta (En al. Spitze, cf. FEW, adr. 'colacus').







Alavetz 'cauerac', un mot d'origina celtica tanben? Qu'ei hòrt probable, segon jo. Format a partir deu mot  'cauaros' qui significava quauquarren com  'eròi, campion' en l'onomastica guerrèra galesa (segon X. Delamarre, Dic. de la langue gauloise, ved. cauaru-). Totun, lo sens prumèr deu mot qu'èra 'gigant, sens enqüèra atestat en britonic insular contemporanèu. De fèit, en guallés, cawr (derivat de cauaros) que significa 'gigant'. En cornic vielh, lo mot compausat caur-march (lit. gigant-shivau) que designava lo camèu  (X. Delamarre, op. cit.).   Cauar(us) + acus -> *cauaracus -> cauerac ->cauerat -> caverat, var. caurat (ved. P. Morà, Dic. TeG).

Notatz lo doblon cauerac, cauerat. Lo passatge de la fòrma mei anciana afixada dab '-ac' tà  la dab '-at' que's deu explicar per confusion dab lo sufixe masculinizaire -at  (probablament de -ettu en contacte de a: aettu-> at)  cf. auca - aucat, baleia - baleiat, goja- gojat etc.

N.B. Que podem mercar tots aqueths mots gascons que son explicats per de mots deu britonic insular, çò qui'm hè brembar lo concèpte de continuitat atlantica soslinhat peu lingüista breton Daniel Le Bris en son article hòrt interessant titolat Concordances lingüistiques celtico-ibériques : les noms de "requin peau bleue' Prionace glauca en péninsule armoricaine et de requin-taupe Lamna nasus, en péninsule ibérique (Estudis Romànics, Hemeroteca Científica Catalana, 2013, 35, pp.283-30) . Lo gascon, concernit tanben, n'ei pas doblidat en aqueste estudi. Totun, lo noste mot cauerat n'a pas guaire d'equivalent au còp etimologic e semantic en las lengas celticas modèrnas. Los cèltas contemporanèus n'an pas de mot hòrt especific entà designar las baléias. Los bretons e guallés qu'emplegan de manèira generica respectivament lo sintagma 'morvil' e 'morfil' qu'ei a diser literaument 'bèstia de mar' (de mor= mar e mil = bèstia, animau, creatura). Qu'arretrobam un sintagma semblant en irlandés: míol mór, totun la significacion que i ei distinta: que i significa gran bèstia (mór en irlandés que significa gran), lo mot gascon cauerac qu'ei conceptuaument semblant au mot irlandés. En gaelic escocés, qu'an  l'expression muc mhara, qu'ei a díser literaument pòrc de mar, un sintagma gaelic aparentament calcat suu norués 'marsvin' (lit. pòrc de mar) a l'origina deu noste mot marsoin. Tà diser caverat, las lengas gaelicas (tant l'irlandés com l'escocés) qu'emplegan lo gasconisme caisealód (de caishalòt via l'anglés). Lo breton que ditz c'hwezher e lo guallés morfil sberm, calc de l'anglés 'sperm whale'.

dijous, 27 de juliol de 2017

Per fin, ua gramatica de gascon maritime!


Per fin, aquiu qu'avetz la gramatica de gascon "néguer" tant esperada, publicada per la casa editoriau 'Editions des Regionalismes'.  Aquesta gramatica que's basa sus la pròsa en gascon de Felix Arnaudin, que s'ageish dongas deu parlar de la Lana Gran e deu Bòrn. Que la devem a l'amic Renaud Lassalle,  plan conegut peu son tribalh de collectatge, com autor de documentaris etnografics en gascon, e peu son 'bilingüisme' gascogascon, lanusquet (que n'ei de neishença) e montanhòu (que viu en los Pirenèus centraus).

Segur que'n tornaram parlar, en aqueste blòg com aulhors, d'aqueste navèth obratge d'ensenhament! Mès, shens demorar mei, que voi saludar la volentat de transmission de l'autor e la tasca realizada. Aqueste obratge que segueish d'autes metòdes de gascon locau (Bearnés, Shalòssa-Tursan)  a carga de J.M. Puyau e J-P. Brèthes. e publicats per la medisha casa editoriau. Que granmercegi los autors per aqueras òbras d'utilitat publica, l'editor tanben plan solide,  en bèth esperar que tanhents d'autes parlars s'i volhan ahíger a la lista en transméter la lor lenga mairana d'ua mòda semblanta.  La manca de transmission qu'ei lo prumèr responsable de la desaparicion deu gascon, qu'ac sabem plan. Totun plorar la manca de transmission non serveish pas tròp, non mia enlòc. Participar a la Transmission qu'ei un plan mei bon remedi. De segur aquesta gramatica que procedeish d'aquesta volentat. Òsca!

dimecres, 19 de juliol de 2017

Cachalot, cachalote, catxalot: un prèst gascon viatjaire viengut de Sent Joan de Lutz: 'caishalut' , 'caishalòt'.

Com ns'ac ensenha lo Diccionari de l'Ancian Gascon (DAG 12, p. 878), de totas las lengas romanicas, qu'ei plan lo gascon qui a lo mot d'atestacion mei anciana tà designar lo 'caverat' (Per Noste, TeG) o caueràt (Palay) (fr. cachalot, cat. catxalot). Lo mot qu'ei atestat com 'cauerac'  en un manuscrit de 1258, puish 'cauerat' en 1356. Jo que pensi lo mot qu'ei d'origina galesa, derivant per afixacion deu mot galés cauarus qui significava eròi, campion e tanben gigant (Delamarre, Dic. L. Gauloise, adrèça cauaru-). *Cauaracus -> cauerac. Que trobaratz mei d'explics sus l'etimologia deu mot gascon 'caverat' en un aute messatge dedicat ad aquera question, aquiu.


Aquesta prevalença deu mot gascon que s'explica per la preséncia de l'animau en la mar de Gasconha e per l'activitat balenèra, ua  especialitat basca e baionesa per excelléncia.

Lo quite mot francés 'cachalot' (e esp. cachalote, cat. catxalot, etc) qu'ei, shens nada traça de dobte, un prèst gascon tanben. Lo mot qu'apareish escriut peu prumèr còp  com 'cachalut' en ua letra de P. Rousseau, apoticari de La Rochelle (1628), qui i descriu lo mot com tèrmi pròpi de Sent Joan de Lutz.

Letra de P. Mousseau, citada per J. e P. Contant, Commentaires sur Dioscoride, p. 63 segon R. Arveiller en R. Ling. rom., t. 28, pp. 313-314 : le masle de la Baleine, que l'on appelle [...] à S. Jean de Luz [...] Cachalut) (cf. CNRTL, adresse "cachalot").

Aqueste mot 'cachalut' (autament grafiable caishalut) qu'ei plan gascon. Que deriva per afixacion de 'caishau' e que significa literaument  'provedit de caishaus' (fr. pourvu de dents ; cat. dentut, queixut). Aquesta  caracteristica d'aver caishaus que distingueish lo caverat de la baléia sensu stricto. Lo caverat b'ei plan ua baléia caishaluda!  Aquesta fòrma "cachalut' qu'ei la mei prumèra mencion escriuta d'aqueste mot qui va reaparéisher devath la soa fòrma modèrna 'cachalot' quasi cinquanta ans mei  tard, lo mot tostemps notat com deu vocabulari pròpi de Sent Joan de Lutz (1675) . Caishalòt que deriva a l'evidéncia de caishalut per substitucion deu sufixe -ut per -òt. Aquesta substitucion que's pòt explicar per confusion devuda a la natura hòrt mei correnta deu sufixe -òt en gascon, a la dificultat fonetica pausada per la prononciacion deu sufixe -ut peus basconofònes deu sud o peus bascos monolingues e lo fèit que lo sufixe -ot(e) qu'ei familiar en çò deus bascos  (sufixe -ote; lo sufixe que i ei augmentatiu en espanhòu e non disminutiu com en gascon). En espanhòu, lo mot n'i ei pas atestat abans 1795, quan s'i gaha la fòrma 'cachalote' qu'arretrobam  en portugués  tanben (cachalote, 1855 ) com en basco ('kaxalote', sinonime deu neologisme 'zeroi', en gasc. : 'caverat'). Lo mot catalan 'catxalot' que sembla viéner de l'espanhòu com ac suggereish lo tx deu mot. Deu francés, lo mot qu'arribé en anglés ('cachalot', sinonime de 'sperm whale') , en rus: 'кашалот' ('kashalot'), en danés: 'kaskelot' o 'kaskelothval',   en finés: kaskelotti (deu suedés o danés), en estonian: kašelot , en gaelic escocés e en irlandés: caisealóid (via l'anglés), esperanto: kaĉaloto, romanés: caşalot, ozbèc: kashalot (via lo rus) e en mantua auta lenga mei.


Lo praube Coromines, qui èra perfèitament conscient de que l'atestacion mei anciana deu mot 'cachalot' qu'èra en realitat gascona, que suspectava plan un ròtle deu mot gascon 'caishau' en la formacion deu mot hispanoportugués cachalote, totun que imaginè ua derivacion d' aqueste darrèr mot deu mot...portugués cachola (cf. D.E.L.Cast.) Lo mot 'cachola', deu lexic informau e popular portugués, que significa cap, tèsta. Aquesta significacion que devó (faussament) inspirar lo lingüista catalan en evocant-lo lo mot 'capgròs', escaish-nom deu 'catxalot' en catalan (cf. lo nom de l'espècia P. macrocephalus). Un sinonime de cachalote, cacharréu, que resulta probablament d'ua confusion similara en portugués. D'ua manèira interessanta, lo quite mot 'cachola' que seré explicat per un prèst gascon en portugués (vediatz l'article cachalote de la wikipèdia en portugués). Los portugués, enganats per Coromines, que l'arreligan au mot gascon... caishau. Non crei pas qu'ajan rason.  En realitat, l'etimologia deus mots portugués 'cachola' qu'ei distinta de la de 'caishalut', 'caishalòt'. Aquestes dus darrèrs mots que derivan per afixacion  deu mot gascon  'caishau' (fr. dent, molaire) mentre lo mot portugués cachola (cap, tèsta; fr. tête) que poderé viéner deu mot gascon 'caishòla' (fr. grande casserole) se non, de manèira indigèna, deu latin tardiu *caccŭlus o *caccŭla (ola, topin, recipient arredon).  En gascon, lo mot 'caishòla' qu'ei assimilat a un derivat sufixat de 'caisha' (lat. tard. capsa), totun qu'ac seré per confusion, caishòla que poderé proviéner en realitat deu mot latin *caccŭlus o *caccŭla, com l'espanhòu 'cacho', 'cacha'. En espanhòu, lo mot 'cachola' qu'a ua signifcacion diferenta (cf. D.R.E.) e qu'ei un tèrmi especificament de la marina, çò qui suggerereish lo mot hispanoportugués cachola que poderé viéner deu gascon via l'argòt deus naulers. En tot cas, la significacion plan clara en gascon tant de caishalut com de caishalòt e la data e lòc de prumèra atestacion deu mot qu'apuntan clarament de cap a un gasconisme maritime dont la formacion non deu pas arren ni a l'espanhòu ni au portugués. 

La màger part de las ipotèsis etimologicas ignòran la natura gascona deu mot cachalot, a maudespieit de l'evidéncia tan clara. La pista gascona tà explicar l'etimologia de cachalot, cachalote qu'ei sonque evocada en har lo mus, com dab degrèu, quan n'ei pas completament ignorada com ei lo cas dab lo CNRTL.  Aquò que s'explica per dus tipes de rasons: 

1- Lo sistèma absurd e problematic (non solament eticament) de ierarquizacion deus parlars en lengas, dialèctes etc sus loquau la linguistica e's basa. L'emprenta d'aqueth sistèma ierarquizat qu'explica lo trabuc inconscient qu'encontran un gran nombre de lingüistas entà acceptar qu'un mot d'un parlar classificat com dialectau, qu'ei a díser, volens nolens, d'un rang inferior en aqueth sistèma piramidau de classificacion, quitament un mot ultralocalisat com caishalòt,  e posca contribuir au lexic d'un parlar considerat com de rang superior (aperat lenga). La realitat que desmenteish la percepcion qui n'an aqueths lingüistas . 

2- Lo gascon qu'ei ua lenga plan sovent denegada e, en tot cas, largament desconeguda, per un gran nombre de romanistas deu sègle passat e aquerò que contunha enquèra uei lo dia. 

Autament resumit, prejudici e ignorància que hèn que lingüistas, quitament romanistas, non an sabut detectar lo mot  'cachalot' com gasconisme viatjaire. Pas mei, daulhors, que d'autes mots com (h)arlot / arlote/arlotto/al·lot;  gal(l)et/ gal(l/h)ete / gal(l)illo; gal(l/h)eta /galleda; gadget; friar- fray etc. Ua caracteristica deu noste gasconisme deu jorn qu'ei totun rara: lo mot que vien deu País  Basco. Lo cas n'ei pas solet, ce'm pensi, que poderí mentàver un aute mot probablament prestat peu gascon deus bascos: tornada, vaduda tornado, en fr. tornade (lo mot prestat tà l'anglés qu'estó grafiat anticament - segle 17- 'tornathe' en la lenga de Shakespeare, çò qui soa gasconissime). Aquerò qu'auré de recordar-nse lo gascon qu'ei - o qu'estó- ua lenga basca tanben, au sens etnic , que non lingüistic, qu'ei a díser ua lenga de bascos, deu Bascoat.  Lo gascon qu'èra istoricament lo romanç deus bascos deu nòrd. Qu'èra en particular la lenga de Baiona e deu son parçan, la lenga administrativa e juridica deu Bascoat-nòrd, lenga mairau de las familhas infançonas de Sola, de Labord e de Baisha-Navarra, tanben parlada peus letrats deu Bascoat francés e per de comunautats de pescadors disseminadas per la còsta basca de Baiona dinc a Sent Sebastian.  Las mencions escriutas mei antigas deu nom de la vila de Sent Joan de Lutz (< Luïtz) qu'ac son en latin medievau e en gascon. 

dijous, 13 de juliol de 2017

Ustagar, justagar, justagarra: navèra ipotèsi etimologica.

Perditz de nèu - justagarra (Lagopus muta)
'Ustagar', 'justagar, 'justagarra', aquiu qu'avetz lo mot emplegat en parçans de Hauta Bigòrra entà nomentar la perditz blanca o perditz de nèu (Lagopus muta). Aqueste ausèth polar qu'a suberviscut la fin de la darrèra glaciacion en França en refugià's en hauta montanha (Aups e Pirenèus).  Qu'ei vadut rar en Biarn, totun los Pirenèus centraus que n'abrigan enqüèra quauques bèras populacions. Aqueste mot justagar(ra) qu'ei un gasconisme qui Gerhard Rohlfs e vedéva com l'eretatge possible d'ua lenga indigèna pirenenca, non romanica, pr'amor de l'ahur basco de la fonetica deu mot. L'ipotèsi aquesta n'ei pas impossibla, de segur. Que sabem en efèit d'autes exemples de noms d'animaus qui lo gascon e/o occitan partatjan dab lo lexic basco o qui son explicables per l'euskara. Que citarèi noms de mamifèrs com lo sarri, l' isard; la micharra (en espanhòu dial. e en lengadocian, totun qu'ei 'landarra' en gascon per atraccion probabla de derivats deu latin glandarius: landurrèr, landèra), o de reptiles o d'amfibians com harri, sapo, shishangla, segondia, sicolana etc. E d'ausèths, n'i a tanben:  arrian, arian, arianglo; charriscla var. cherriscla, chorriscla, etc... Totun, en lo cas d'aqueste nom bigordan de la perditz de neu, la correspondéncia en basco que manca, l'espècia n'ei de fèit pas naturau au Bascoat, l'altitud que i ei tròp baisha. E la lenga basca n'ajuda pas tròp a explicar lo mot. A maudespieit de la fonetica bascoïda deu mot, que'm demandi se ua origina romanica no'n seré pas autanda possibla. Que podem prepausar  'justagarra' que vienga de dus mots gascons:  'justa' (qu'ei a díser vestit hòrt sarrat, hèra ajustat, significacion atestada a partir deu sègle 16, en fr. la  juste) e de 'garra' (partida de la cama, en fr.jarret e, per extension, fr. mollet). Lo nom de l'ausèth que haré allusion a la soa caracteristica mei visibla, la d'aver las patas arrecobèrtas de plumas qui hèn pensar a garramachas (de 'garra baisha', en fr. 'guêtres' ). En aquesta ipotèsi, la fòrma etimologica que seré plan 'justagarra', dont derivaré la fòrma 'justagar' per masculanizacion. La combinason dab l'article pirenenc masculin eth (prononciat ed, edy, edj etc) que degó provocar la pèrda de l'iòd iniciau:   ed yustagar -> edj ustagar -> un ustagar. Aqueste mot de justagarra  qu'aludeish au pròpi caractèr qui a balhat lo nom au genre  'Lagopus' (pata  de lèbe). D'autes noms tà designar aquesta perditz de nèu  que son la 'carrascla', allusion au son crit desagradable, e la 'gariòla', totun nat d'aqueths dus noms n'ei beròi especific en gascon, que serveishen tà designar ausèths hòrt diferents. En d'autes lòcs; lo noste ausèth qu'ei assimilat a ua sòrta de garia (garia cèga - compréner garia qui no's dèisha véde's, mercés a la color cambiadissa deu plumatge, d'arròca o de nèu segon las sasons) o de perditz (pêrditz blanca, blanc qu'ei la color deu plumatge de l'ausèth a l'ivèrn)...

N.B. La fòto qu'ei tirada de la wiki.

dissabte, 8 de juliol de 2017

Atge, un mot pro atjat.

Lo mot atge (adgę en gràfia IBG) qu'ei generaument considerat com gallicisme au despens de fa fòrma edat (var. etat). N'ei pas faus, totun la causa que'm sembla, com a l'acostumada, un chic mei complicada.
'Etat' (fòrma gascona e varianta de edat qui trobam autanplan en la poesia deus trobadors) e adge que comparteishen la medisha etimologia, lo mot latin aetatem. En vielh francés, lo mot que vadó, d'ua mòda regulara, aé, eé (ved. aquiu). En la cançon de Rotlan (an 1100), aqueste mot aé, eé, qu'ei emplegat en concurrencia dab un aute mot qui representa l'occuréncia mei anciana deu mot 'âge' en francés devath la fòrma estranha d''edage'.

Se Deus çò dunet que jo de la repaire,
Jo t'en muvra un si gran contraire,
Ki durerat a trestut tun edage.

La dentau sonòra deu mot 'edage' que suggereish un prèst occitan en francés (*edatge).

Dejà en 1180, lo noste mot qu'ei atestat en francés devath la fòrma aage, qui sembla ua fòrma afrancesada de 'edage' per cambiament deu (faus) radicau deu mot occitan 'edat' dab lo deu son equivalent francés 'aé'. Ed at -> ed age  A é -> a age.

Lo mot francés 'aage' qu'estó manlhevat en occitan trobadorenc (atge) en concurréncia dab 'edat /etat' e, ce'm crei jo, en substitucion d'aqueste mot ipotetic 'edatge' prestat au francés.

En gascon, lo mot 'eatge', supausadament  d'origina francesa, qu'ei atestat dejà en 1256  (Man. Fronsac). L'atestacion de ce mot n'ei pas significativament mei tardiva que la deu mot genuinament gascon etad (1253).  'Atge' e adge qu'apareishen en 1273 (DAG vol. 13, p.  962).

En gascon medievau, que i trobam plan lo mot 'etat' (dab la dentau intervocalica shorda) grafiat etad, hetad e a còps, per confusion, 'estad' e 'estat' (estat):

Aubiac, 1251: …entro que la dita na Grazida, sa filha natural, sia d-etad de marid. 
Casteljaloux, 1262: …la quoal no vulh prenga marit, ne sie maridade, entro que sie de hetad matrimonial. 
etc. cf. Dictionnaire onomasiologique de l'ancien gascon Fasc. 19 p. 1483.

Uei lo dia tant 'aé/eé' en francés com 'edat, etat' en occitan que son estats espudits per 'âge, atge'.

Dongas, com resumit, que podem supausar lo mot francés 'âge' qu'ei un occitanisme, prumèr com prèst dirècte (edage, en 1100) puish, pro rapidament, lo mot qu'estó afrancesat en 'aage' (prumèra atestacion en 1180). Lo mot francés qu'estó incorporat  en los lexics trobadorencs (atge) e gascon (atge, adge) en concurréncia dab edat, etat e possiblament en substitucion d'aqueste mot 'edatge' prestat au francés.

Dongas, meilèu qu'un simple francisme en occitan,  que s'agiré en realitat deu resultat d'un anar e tornar, ce'm sembla. Lo francisme que i ei, totun, a la basa, que repausa sus un occitanisme en francés.






dimecres, 5 de juliol de 2017

Lo mèrlo triste

Lo mèrlo triste o mainat triste o mainat indian (Acridotheres tristis) qu'ei un mèrlo de l'Ásia deu sud, pro semblant au mèrlo-papagai. L'airau naturau deu mèrlo triste que va de Sri Lanka a Ozbequistan en passar per Índia e Afganistan. Mercés a l'attraccion envèrs los umans qui caracteriza l'ausèth, que's podó espandir per tots los continents e qu'ei considerat com espècia invasora e nuisibla en un gran nombre de país de clima tropicau o semi-tropicau. Qu'estó introdusit a Maiòta, Nava Caledònia, La Reunion, Maurici e Madagascar com agent de contrar-ròtle contra los insèctes guastadors. Que'u trobam naturalizat en Egipte, au Pròishe Orient, en Florida , en Califòrnia, en Austràlia, en Africa deu Sud, en mantua isla de Polinésia…e, de manèira exceptcionau, en quauques lòcs de França metropolitana, en particular, Dunquèrca e Frontinhan on arribé probablament en viatjador clandestin per batèu, mejan qui l'a permés autanplan de colonizar islas tropicaus.
Lo mèrlo triste que's pòt aisidament arreconéisher mercés a la banda desplumada de color jauna qui soslinha lo baish de l'uelh e qui's perlonga per un triangle de la medisha color suu costat de l'uelh distant deu bèc. L'ausèth qu'ei de color fòsca, negra e chocolat, dab bandas blancas sus las alas e la cua qui no's dèishan plan véder sonque quan l'ausèth ei a volar. Lo dimorfisme sexuau qu'ei quasi absent. En França metropolitana, ua petita populacion que s'ei installada a Frontinhan (Eraut) despuish las annadas 2006. Abans, a partir deu 1986, que n'i avó ua au pòrt de Dunquèrca, los mèrlos que i nidavan en  los lampadaris deu pòrt, puish ua populacion que s'installè a Saint-Pol de Mer (au ras de Dunquèrca) en 1991. Que i agò ua auta colònia a Annecy e ua tresau a Pèiralata (Dròma), extintas. Qu'ei estat vist deu costat d'Avinhon. La populacion de Frontinhan que sembla pro establa (un detzenat d'individus). A maudespieit de la reproduccion averada, la populacion non sembla pas en expansion.  L'ausèth qu'ei estat vist en dehòra de Frontinhan,  deu costat de Balaruc.  Qu'ei un ausèth omnivòra, hòrt intelligent e hòrt adaptable. Que l'agradan la preséncia deus umans e la vita urbana. En França, l'esparvèr que seré  lo son predator numèro un. Que podem imaginar lo hred que'n deu tuar mei d'aquestes ausèths tropicaus a l'ivèrn. Non sembla pas briga invasor per nòstas regions, probablament tròp hredas.



Neurit per un uman, l'auseron deu mèrlo triste que pòt apréner a parlar. Un exemple aquiu de mèrlo triste parlaire:





dimecres, 28 de juny de 2017

Ustilh, utís, ustòri, ustilha, urdelhas…o deus avatars deu latin usitilia en gascon.

Los mots blu e utís que son aus tanhents de l'integrisme occitanista un pòc com seré lo pòrc entaus judius e los musulmans, qu'ei a díser impurs, d'emplec tabó. Que son, per aquesta gent, emblematics deus mots mercats deu sagèth infamant de 'francisme' (qu'ei a díser gallicisme). Totun, se lo mot 'blu' ei shens nada traça de dobte un prèst francés, n'ei pas tan segur que lo mot 'utís' ne sia un.  En tot cas, lo mot 'utís' que figura plan en lo dic. Tot en Gascon e qu'ei lo nom balhat ad ua colleccion de libes de las edicions Per Noste. Per contra, lo diccionari deu Congrés Permanent de la Lenga Occitana qu'arrefusa 'utís' per rasons de gallicisme supausat. 

L'escenari etimologic generaument admés que hè efectivament derivar 'utís' d''otís' e aqueste darrèr representaré lo mot francés 'outil'. Qu'ei plan possible, totun que cau raperar aquesta assercion deu prèst francés n'ei pas sonque ua ipotèsi e n'ei pas guaire assolidada, que jo sapi.  La 's' finau, plan sonòra, d'otís que pausa dificultat respècte au mot francés outil, sustot se la consideram en contèxte de diglòssia. Personaument, non vei guaire versemblant que lo mot francés outil é pogosse vàder popularament un mot conservant sistematicament la s sonòra deu plurau a la fòrma singulara. Lo mot francés non pausa nat problèma de prononciacion en occitan qui justifique d'i ajustar aquesta s de manèira sistematica au despens de la fòrma fonetica francesa. Aquesta 's' estranha que poderé desmentir l'ipotèsi d'un prèst francés. Com ipotèsi alternativa, que podem prepausar lo quite mot 'utís 'que derivaré deu mot mei ancian  'ustilh' per un procediment illegitime de 'desafixacion'  (lo mot 'ustilh' considerat faussament com ua fòrma afixada qu'ei ua ipotèsi validada per l'existéncia de l'aute mot afixat 'ustòri'), seguit per la metatèsi de la 's' (ustilh  -> *usti  -> utís). En aquesta ipotèsi, 'utís' non seré pas briga un derivat deu mot francés 'outil' e la 's' deu mot que seré plan d'origina etimologica e non pas lo resultat d'ua simpla confusion gramaticau.  Shens denegar l'influéncia possibla de la fonetica deu mot francés 'outil' en aquesta evolucion,  aqueste processus de metatèsi que's pòt autanplan explicar  per atraccion d'utile', 'utilitat' etc. L''usti(lh)' que s'ei hèit 'utís' pr'amor d' 'utile'. La confusion utís -utile qu'ei plan illustrada peu fèit que 'utís' ei emplegat locaument  com adjectiu (au fem. utissa) en plaça d' 'utile'  (cf. adreça utís, utissa en dic. Foix). En aqueste escenari, otís que deriva d'utís e que seré mei un gasconisme o un occitanisme, que non un gallicisme.

Dongas, en gascon, qu'emplegaratz o non lo mot 'utís' segon la vòsta credença o la vòste capèra (o la deu vòste corrector). Lo gascon que presenta ua longa seria de mots mei o mensh sinònimes d''utís' includint-i en particular 'apèr' (lat. tardiu *apparium, cf. esp. 'apero', ) e 'atruna' (lat. 'tribuna') qui son los sols prepausats peu Diccionari Basic deu Congrès Permanent entà virar lo mot francés 'outil' en gascon. De fèit e de manèira susprenenta, de mots sinonimes d'utís en gascon, lo Diccionari Basic deu Congrès no'n prepausa nat qui seré comun au gascon e a l'occitan non-gascon. Los occitans non-gascons qu'an 'esplech' (var. 'espleit') e 'aisina,' qui son mots qui trobam plan en lexic gascon devath las fòrmas espleit e aisia, var. aisina), totun aquestes mots n'i an pas briga la significacion d'utís e, per aquesta rason, ne son pas prepausats peu Dico d'Òc com  substituts gascons d'utís. Lo mot aranés 'airina' (derivat de l'occitan ancian aisina) n'ei pas emplegat sonque en Pujòlo (Naut-Aran) com sinonime d'arnés (utís de camp). Aquera significacion d'ua varianta d''aisia' qu'ei ua excepcion en gascon. Sauv error de part mea, lo mot airina qu'ei sonque aranés, desconegut en coseranés e en comengés. Que poderé resultar d'ua solucion aranesa d'un prèst deu catalan occidentau, lo mot aïna (fòrma anciana d'eina, conservada en occidentau), implicant l'addicion d'ua r entà matar l'iat (cf.gascon: blua - > blura, bluja).

 Lo candidat panoccitan qu'auré d'estar l'arcaïzant e pro rar 'ustilh' (var. 'ostilh'), mot qui a suberviscut en gascon en tot refugià's en un espaci semantic especializat qui'u diferéncia un chic d''utís'. Un 'ustilh' qu'ei un apèr de bòrda, de camp, un utís agricòla, un arnés cf. Palay).  'Utís' qu'ei de significacion hòrt mei larga qu''ustilh' en gascon e qu''outil' en francés, que pòt designar ua ustensilha o un instrument quin que sia, quitament un instrument de musica.

Lo mot 'ustilh' que representa la fòrma masculina deu mot ancian 'ustilha', mot deu lexic galloroman (de comparar dab la fòrma pròpiament gascona 'urdelha'). Ustilha e urdelha que provienen deu latin tardiu 'usitilia' (derivat deu lat. classic 'utensilia'), lo prumèr possiblament via la lenga d'òil. Lo mot 'ustilha', var. ostilha, qu'ei atestat en occitan ancian (gascon inclús, cf. Luchaire, Lespy), en catalan antic tanben (ostilla, Coromines DECat), totun lo mot que i ei extint en aquesta darrèra lenga. Lo mot  'urdelha' (utís, estrument, cf. TeG) o urdelhas  (ustilhatge, ustensilhas cf. Palay), que'm sembla representar la o ua fòrma pròpiament gascona - e, audelà, occitana - d'usitilia, cf. 'ordelha', 'ordilha', 'ordilh' en dic. Levy, ordelha enqüèra viu en Roergue au sègle 16 (Lespy), utís que s'i ditz urdi en parlar arpitan de Forés (occitanisme?) ? (dic. Gras, TdF).  Lo rotacisme e la sonorizacion de la dentau d'aqueste mot que's pòden explicar aisidament per l'etimologia latina (usitilia) per tant que vienga dirèctament deu mot latin e non d''ustilha'.  Per contra, d''ustilha' o d''ustilh' que deriva lo mot gascon 'ustòri'. La construccion d'ustòri que s'explica per substitucion deu (faus) afixe -ilh per l'afixe despreciatiu deu gascon ancian -òrr-: ustilh -> *usti (fòrma 'desafixada') -> *ustòrri,->ustòri qui significa maishant utís, utís grosser, d'emplec malaisit. Lo catalan qu'a 'eina' ('aïna' en cat. occidentau), qui provien de l'occitan ancian 'aisina', i 'estri', d'etimologia hòrt dobtosa, probablament de l'occitan 'estric' per faussa desafixacion  o deu gascon *usti  vadut estri com a resultat d' ua combinason d'ua solucion fonetica catalana ('u' gascona atòna renduda per 'e' atòna) e ipercorreccion (t- >tr) suggerida per atraccion deu mot sinonime 'estrument' comun a las duas lengas.

Lo mot francés outillage (sègle 19) qu'ei estat adoptat en espanhòu (utillaje) e en catalan (utillatge). Enqüèra qu'utilhatge (-adge en grafia IBG) ei deu lexic corrent en gascon, lo TeG n'admet pas sonque la fòrma restaurada 'ustilhatge' en plaça. Coneguda causa sia!

dissabte, 17 de juny de 2017

Soscripcion entau libe-CD "Condes deth Coserans" : quin har?

Que vs'arrecomandi la soscripcion entau libe-CD "Condes deth Coserans" , condats per En Joan Pau Ferré (Eth Ostau Comengés) acompanhat per las musicas deu grop ariegés Revelhet e hòrt beroiaments illustrats per la pintora e illustradora Na Laurie de Brondeau . La casa editoriau qu'ei "Edite-moi".  Lo libe, en version coseranesa, que t'a ua version francesa a la fin.
Entà la soscripcion, que podetz descargar lo butletin de comanda qui trobaratz aquiu e enviar lo chèc corresponent a l'adreça indicada. Lo prètz d'un libe-CD qu'ei sonque 15 euros, alavetz, l'un entà jo e los auts entàd auherir!

dimecres, 14 de juny de 2017

De 'en' e de 'dens' : atencion a la confusion.


'En' qu'ei la prepausicion de lòc de sens generau en gascon, a còps remplaçabla per 'a' en mantun parlar, mei rarament remplaçabla per 'dens' (var. hens, laguens etc). En francès que's pòt virar en 'à', 'dans' e à còps 'sur', segon los cas.
Exemples:
 "Que sòi en lheit" = "que sòi /soi au lheit"  Je suis au lit.
"N'èi pas parlat d'arren en tribalh. "(Sho! T. Pambrun-Lavit). Fr. Je n'en ai rien dit au travail.
"Que béven en nòc" (Eth arrestoth, J.P. Ferré). Fr. Elles (les brebis) boivent à l'abreuvoir.
"Pau e Garriga que hèn culhevar eras semaus ena tina" (Eth arrestoth, J.-P. Ferré). Paul et Garrigue retournent les fûts au chai. 

"Ung hòmi fe segrament en autar" (Fors de Bearn, sègle 16, citat per Lespy) un homme fait serment sur l'autel. Notatz l'abséncia de l'article definit masculin 'lo' après 'en'. Aquest usatge qu'ei facultatiu dab l'article 'lo', totun qu'ei obligatòri dab 'eth'. En + eth -> en.

Un aute  exemple en lenga antiga de desaparicion de 'lo' provocat per 'en':

"Se bos sabe quauque petit passatge
Per biué en moun ses tare, san é net,
Escoute, amic, lou petit Catounet,
Oun podes hè tout toun aprendisatge.

Se vòs saber quauque petit passage
Per víver en món sens tare, san e net
Escota, amic, lo petit Catonet
On pòdes hèr tot ton aprendissatge

G. Ader, Lou petit Catounet, sègle 17, grafia d'Ader, puish retranscriut per JdP)

Si tu veux connaitre quelque petit passage
Pour vivre dans le monde, sans tare, sain et propre,
Écoute, ami, le petit Catounet
Où tu peux faire tout ton apprentissage.

Enqüèra un exemple de mei amuishant un cas de l'article mantiengut devath ua fòrma elidida:

"Groar e'u (= en lo) leit (=lheit) ei ben pres a la hede
Nou pas a tu que n'as pas tout so que cau.
De boun matin perbesich a l’oustau,
Que lou leit caut hè minjar soupe hrede. "(G. Ader, Lou petit Catounet, sègle 17, grafia de l'autor)


Trainer au lit  convient à l'accouchée, 
Non pas à toi qui n'a pas tout ce qu'il faut.
De bon matin, pourvois au besoin de la maison,
Car le lit chaud fait manger de la soupe froide.

Dongas, d'auts còps, en + lo -> 'en' o 'e'u'' (grafiat hiu en lo libe d'aur de Baiona, sègle 13, cf. A. Luchaire, lo glossari deu  "Recueil de textes de l'ancien dialecte gascon etc…", 'eu' e 'el' en manuscrits d'archiu de Bigòrra (1258),  eou per J.G. D'Astros (Sègle 17) etc.

"Que tout lou poble qu'es eou moun
En allegresso se couhoun"
(J.G. D'Astros, Poésies Gasconnes, grafia de l'autor)

Car tout le peuple qui est au monde
En allégresse se confond.

"Tu sabes qu'arren mei eu mon n'èi desirat"
(B. Larade La Magalide Gascoue, transcription graphique de J-F Courouau)
Tu sais que je n'ai rien désiré de plus au monde

Totun, l'elision n'èra pas briga obligatòriament notada. La seguida 'en lo…" que's tròba, per exemple, en los Fors et Costumas de B. (sègle 16), en concurréncia dab 'en' shens l'article lo.


 Jo que'm pensi que seré plan d'emplegar 'en' e dilhèu la fòrma restaurada 'eu' en concurréncia dab, se non en plaça de, 'en lo', entà evitar l'emplec tròp sistematic de 'dens', 'hens'. Que'm sembla important de raperar lo gascon qu'a conservat l'emplec de 'en'  en situacions en las quaus lo francés e l'occitan non-gascon n'emplegan pas sonque respectivament 'dans' e 'dins'L'emplec tròp generau en gascon de 'dens' en plaça de 'en' qu'ei ua deriva hòrt a la mòda uei lo dia, devuda a la dobla influéncia deu francés e de l'occitan non gascon. En gascon, la prepausicion de lòc "dens" (var. hens, laguens etc) qu'auré de s'emplegar sonque tà indicar, per rapòrt a un espaci precís, ua situacion en un punt interior e non superficiau d'aquest espaci. Autament dit, se la prepausicion de lòc non concerneish pas un espaci o  si non podem remplaçar la prepausicion de lòc per 'a l'interior de', n'ei pas briga recomandat de har servir la prepausicion "dens". Que cau emplegar, segon los cas e los parlars, 'en' o 'a' o enqüèra 'per' quan s'i ahig ua dimension cinetica (ex. marcher dans les rues: caminar per las arruas, fouiller dans le grenier: horucar peu solèr). De notar, per aquò, hens (dautscòps grafiat fentz) e  dehens (defentz) que podèvan servir com a prepausicion de temps tà indicar ua durada o un espaci temporau, cf. los fors et costumas de Bearn, Ed. bilingue établie  par Jean Eygun, Col. Camins, Ed. Letras d'Òc.

Causa cedentà balhada en paguà au crededô, per conexençà & authoritat de Justicà, deu estar tornada au debitô fentz An & Jorn, si noble es. Et si es ruralà, fentz hoeyt meès, en pagan la somà principalà.

Item  si augun fé vendition de Terrà, ô autra causà ont y aya recruby, si per aventurà lo crompadô vendé la causà aixi crompada, lò prumê venedô, si vien defentz lo termy en la cartà de recruby contengut...

Tout venedô ab carta de gratià, poyrà recrubâ fentz lò termi de ladiità gratià la pessà per luy vendudà pagan lò pretz de la vendition

Exemples d'emplec en gascon de 'en' quan lo francés emplegaré meilèu 'dans':


"& quoant no averan las droguas en lasdiitas receptas mentionadas & ordenadas, en avertiran lòs Medecins qui las averan ordenadas si son en là Vila. Et lorsqu'ils n'auront pas les drogues mentionnées et prescrites dans les dites ordonnances, ils (les apothicaires) avertiront les médecins qui les auront prescrites s'ils se trouvent dans la ville (Los Fors e Csotumas de Bearn, trad. Jean Eygun, Camins, Ed Letras d'Oc)

"Los dialèctes aquitans, tanhents deu basco de uei, qu'estón probable parlats en lo triangle dont s'espandeish entre la Mar Grana, Garona e Pirenèus" (Halip Lartiga: Gasconha, lenga e identitat)
les dialectes aquitains, pròches du basque actuel, furent probablement parlés dans le triangle qui s'étend entre le Golf de Gascogne, la Garonne et les Pyrénées.

"Qu'as espiat en sòu? Qu'as espiat en cèu?" (Sho! T. Pambrun-Lavit): Tu as regardé par terre (sur le sol)? Tu as regardé dans le ciel? 

"Un partatge d'adultes que's hè ens escambis" (Sho! T. Pambrun-Lavit): Un partage d'adultes se fait dans les échanges. (N.B. ens = en eths o sia en los. D'autscòps eus o els = en los. Ved. tanben lo comentari de Joan Pau.)

"Que demorava en ua vielha maison que tombava tota a tròç" (Contes, Arnaudin). Elle habitait dans une vieille maison qui tombait en ruine. 

"E que pòrtas aquiu en aquera borsa?" (Contes, Arnaudin). Et que portes-tu là dans cette bourse? 

"Era hemna qu'entra en cafè sus eth airau d'autorota."(Terèsa Pambrun-Lavit: Sho!). La femme entre dans la café sur l'aire d'autoroute.

La significacion d'a l'interior estant dejà contienut en aqueste vèrbe entrar, l'emplec de dens o hens o laguens etc n'ei pas briga obligatòri aquiu.  Dab lo vèrbe entrar, lo gascon que pòt emplegar en o a, segon las varietats de la lenga, exactament com en catalan/ valencian. Per exemple:

"Puish qu'entrè a las Galerias Biarnesas" (Miratges, A. Peyroutet). Puis elle entra dans les Galeries Béarnaises. 

D'autes exemples:

"En un moment d'adirèr o de tranquillitat, vosauts qui ètz peu torn de la quarantena, e v'ètz jamei estangats entà…"(Los tres gojats de Bordavielha; S. Palay). Dans un moment de mélancolie ou de tranquillité, à vous qui avez autour de la quarantaine, ne vous est-il jamais arrivé de…

"En la dite assemblade es estat aussy rapportat per loudit sieur d'Audap quin, en une assemblade deus juratz deu Vic de Baix... (document de 1708 de Vic d'en Bas in Per malhs, sarròts e arrècs, une vallée pyrénéenne et sa langue, Recueil de textes de la vallée d'Aspe, J. Eygun. Col. Camins, Ed. Letras d'òc).  Dans la dite assemblée il a été aussi rapporté par le dit sieur d'Audap comment, dans une assemblée des "jurats" du Vic d'en Bas…

"Jamès lou sage en sa màge hraguère (N.B. lo sens de 'hraguère' aquiu que pausa problèma, qu'auré de's tànher a las ahragas. L'autor que voló meilèu díser , ce'm pensi, "raquère" (raquèra) qu'ei a díser l'ensemble deus simptòmas de la 'raca', ua epidèmia quina que sia, 
Nou's despouillèc prumè qu'ana droumi,
Bistis se'n soun que'ous ac qualè gemi,
Mescouneguts, en lou grane necère." (Guilhèm Ader, Lo Catonet Gascon, 1607, graphie de l'auteur)

Jamais le sage dans la pire des maladies (lit. dans sa plus grande "raquère")
Ne se dépouilla avant d'aller dormir,
On en a vus qui avaient à se plaindre
 Oubliés, dans le grand besoin (lit. non reconnus, dans leur grand besoin) .

Si non soi escriut a ta guisa
E si non parli com tu vòs,
Hè'm com te volhas la camisa,
mes lèisha'm lo mesoth en l'òs (G. Ader, Lo Catonet Gascon, 1607, transcripcion P. Guilhemjoan, Ed. Per Noste)

Si je ne suis pas écrit à ta guise
e si je ne parle pas comme toi tu veux,
Fais-moi comme tu voudras la chemise
Mais laisse-moi la moelle dans l'os. 


La prepausicion 'dens' que tend a remplaçar 'en' de manèira illegitima en la pròsa gascona o neogascona contemporanèa, en seguint atau un patron au còp francés e occitan non gascon. Qu'ei hòrt de dòu har. Lo praube Pèire Bèc, en particular, qu'emplegava de manèira sistematica 'dens' a la mòda occitana non gascona (o a la francesa, qui ei la medisha) en frasas qui l'usatge de 'en' i seré hòrt mei corrècte en gascon classic. Com exemples, tirats de Entà créser au món: "E que sentiva sos membres qui s'engordishèvan dens ua euforia mojassa contra laquau…" (p 12), Joan que s'ajacèc dens l'èrba navèra (p. 22), …en bèth manobrar la sua victima entà que's presentèsse lo cap en davant, dens un darrèr adiu au món (p. 24), ...auquau arresponón, dens un concèrt d'alegrança, totis los hasans de la vesiau (p. 29) etc, etc. Aquestas frasas de Bèc que soan hèra mei francesas que non pas gasconas.