dimecres, 19 de juliol de 2017

Cachalot, cachalote, catxalot: un prèst gascon viatjaire viengut de Sent Joan de Lutz: 'caishalut' , 'caishalòt'.

Com ns'ac ensenha lo Diccionari de l'Ancian Gascon (DAG 12, p. 878), de totas las lengas romanicas, qu'ei plan lo gascon qui a lo mot d'atestacion mei anciana tà designar lo 'caverat' (Per Noste, TeG) o caueràt (Palay) (fr. cachalot, cat. catxalot). Lo mot qu'ei atestat com 'cauerac' en un manuscrit baionés de 1336. Aquesta prevalença que s'explica per l'activitat balenèra, ua  especialitat basca e baionesa per excelléncia.

Lo quite mot francés 'cachalot' (e esp. cachalote, cat. catxalot, etc) qu'ei, shens nada traça de dobte, un prèst gascon tanben. Lo mot qu'apareish escriut peu prumèr còp  com 'cachalut' en ua letra de P. Rousseau, apoticari de La Rochelle (1628), qui i descriu lo mot com tèrmi pròpi de Sent Joan de Lutz.

Letra de P. Mousseau, citada per J. e P. Contant, Commentaires sur Dioscoride, p. 63 segon R. Arveiller en R. Ling. rom., t. 28, pp. 313-314 : le masle de la Baleine, que l'on appelle [...] à S. Jean de Luz [...] Cachalut) (cf. CNRTL, adresse "cachalot").

Aqueste mot 'cachalut' (autament grafiable caishalut) qu'ei plan gascon. Que deriva per afixacion de 'caishau' e que significa literaument  'provedit de caishaus' (fr. dentu, pourvu de dents; cat. 'dentíger, proveït de dents). Aquesta  caracteristica d'aver caishaus que distingueish lo caverat de la baleia sensu stricto. Lo caverat b'ei plan un baleiat caishalut!  Aquesta fòrma "cachalut' qu'ei la mei prumèra mencion escriuta d'aqueste mot qui va reaparéisher devath la soa fòrma modèrna 'cachalot' quasi cinquanta ans mei  tard, lo mot tostemps notat com deu vocabulari pròpi de Sent Joan de Lutz (1675) . Caishalòt que deriva a l'evidéncia de caishalut per substitucion deu sufixe -ut per-òt. Aquesta substitucion que's pòt explicar per confusion devuda a la natura hòrt mei correnta deu sufixe -òt en gascon, a la dificultat fonetica pausada per la prononciacion deu sufixe -ut a la mòda gascona en basco non-soletan e lo fèit que lo sufixe -ot(e) qu'ei familiar en çò deus bascos  (sufixe -ote; lo sufixe que i ei augmentatiu en espanhòu e non disminutiu com en gascon). En espanhòu, lo mot n'i ei pas atestat abans 1795, quan s'i gaha la fòrma 'cachalote' qu'arretrobam tanben en portugués (cachalote) e en basco ('kaxalote', sinonime de 'zeroi'). Lo mot catalan 'catxalot' que sembla viéner de l'espanhòu com ac suggereish lo tx deu mot. Deu francés, lo mot qu'arribé en anglés ('cachalot', sinonime de 'sperm whale'), en rus: 'кашалот' ('kashalot'), en danés: kaskelot o kaskelothval (lit. baleia caishalòt), en estonian: kašelott, en finés: kaskelotti, en gaelic escocés: caisealóid, esperanto: kaĉaloto, romanés: caşalot, ozbèc: kashalot e en mantua auta lenga de mei.


Lo praube Coromines, qui èra perfèitament conscient de que l'atestacion mei anciana deu mot 'cachalot' qu'èra en realitat gascona, que suspectava plan un ròtle deu mot gascon 'caishau' en la formacion deu mot hispanoportugués cachalote, totun en tot har derivar aqueste darrèr mot deu mot portugués cachola (cf. D.E.L.Cast.) Lo mot 'cachola', deu lexic popular portugués, que significa cap, tèsta. Aquesta significacion que devó (faussament) inspirar lo lingüista catalan en evocant-lo lo mot 'capgros', sinonime de 'catxalot' en catalan. D'ua manèira interessanta, lo quite mot 'cachola' que seré explicat per un prèst gascon en portugués tanben (vediatz l'article de la wikipèdia en portugués). Los portugués, enganats per Coromines, que l'arreligan au mot gascon... caishau. Non crei pas qu'ajan rason.  En realitat, l'etimologia deu mot portugués 'cachola' qu'ei distinta de la de 'caishalut', 'caishalòt'. Aquestes dus darrèrs mots que derivan per afixacion  deu mot gascon  'caishau' (fr. dent, molaire) mentre lo mot portugués cachola (cap, tèsta; fr. tête) que poderé viéner deu mot gascon 'caishòla' (fr. grande casserole) se non, de manèira indigèna, deu latin tardiu *caccŭlus o *caccŭla (ola, topin).  En gascon, lo mot caishòla qu'ei assimilat a un derivat sufixat de 'caisha' (latin tard. capsa), totun qu'ac seré per confusion, caishòla que poderé proviéner en realitat deu mot latin *caccŭlus o *caccŭla (ola, topin), com l'espanhòu 'cacho', 'cacha'.  En espanhòu, lo mot 'cachola' qu'a ua signifcacion diferenta (cf. D.R.E.) e qu'ei un tèrmi especificament de la marina, çò qui suggerereish lo mot hispanoportugués cachola que poderé viéner deu gascon via l'argòt deus naulers. En tot cas, la significacion plan clara en gascon tant de caishalut com de caishalòt e la data e lòc de prumèra atestacion deu mot qu'apuntan clarament un gasconisme maritime dont la formacion non deu pas arren ni a l'espanhòu ni au portugués. 

La màger part de las ipotèsis etimologicas ignòran l'origina gascona deu mot cachalot, a maudespieit de l'evidéncia tan clara. La pista gascona tà explicar l'etimologia de cachalot, cachalote qu'ei sonque evocada en har lo mus, com dab degrèu, quan n'ei pas completament ignorada com ei lo cas dab lo CNRTL.  Aquò que s'explica per dus tipes de rasons: 

1- Lo sistèma absurd e problematic (non solament eticament) de ierarquizacion deus parlars en lengas, dialèctes etc sus loquau la linguistica e's basa. L'emprenta d'aqueth sistèma ierarquizat qu'explica lo trabuc inconscient qu'encontran un gran nombre de lingüistas entà acceptar qu'un mot d'un parlar classificat com dialectau, qu'ei a díser, volens nolens, d'un rang inferior en aqueth sistèma piramidau de classificacion, quitament un mot ultralocalisat com caishalòt,  e posca contribuir au lexic d'un parlar considerat com de rang superior (aperat lenga). La realitat que desmenteish la percepcion qui n'an aqueths lingüistas . 

2- Lo gascon qu'ei ua lenga plan sovent denegada e, en tot cas, largament desconeguda, per un gran nombre de romanistas deu sègle passat e aquerò que contunha enquèra uei lo dia. 

Autament resumit, prejudici e ignorància que hèn que lingüistas, quitament romanistas, non an sabut detectar lo mot  'cachalot' com gasconisme viatjaire. Pas mei, daulhors, que d'autes mots com (h)arlot, gal(l)et/ gal(l/h)ete / gal(l)illo; gal(l/h)eta /galleda; gadget, probablament tornado etc. Ua caracteristica deu noste gasconisme deu jorn qu'ei totun rara: lo mot que vien deu País  Basco. Lo cas n'ei pas solet, ce'm pensi, que poderí mentàver un aute mot probablament prestat per la lenga de Baiona: tornada, vaduda tornado, en fr. tornade (grafiat anticament - segle 17- 'tornathe' en anglés). Aquerò qu'a de recordar-nse lo gascon qu'ei ua lenga basca tanben, au sens etnic , que non lingüistic, qu'ei a díser ua lenga de bascos, deu Bascoat.  Lo gascon qu'ei istoricament lo romanç deus bascos deu nòrd. Qu'èra en particular la lenga de Baiona e deu son parçan, la lenga administrativa deu Bascoat-nòrd, lenga mairau en las familhas infançonas bascas de Sola, Labord e Baisha-Navarra, tanben parlada peus letrats d'Iparralde e per comunautats de pescadors bascos disseminadas per la còsta de Baiona a Sent Sebasrian.  Las mencions escriutas mei antigas deu nom de la vila de Sent Joan de Lutz (< Luïtz) qu'ac son en latin medievau e en gascon. 

dijous, 13 de juliol de 2017

Ustagar, justagar, justagarra: navèra ipotèsi etimologica.

'Ustagar', 'justagar, 'justagarra', aquiu qu'avetz lo mot emplegat en parçans de Hauta Bigòrra entà nomentar la perditz blanca o perditz de nèu (Lagopus muta). Aqueste ausèth polar qu'a suberviscut la fin de la darrèra glaciacion en França en refugià's en hauta montanha (Aups e Pirenèus).  Qu'ei vadut rar en Biarn, totun los Pirenèus centraus que n'abrigan enqüèra quauques bèras populacions. Aqueste mot justagar(ra) qu'ei un gasconisme qui Gerhard Rohlfs e vedéva com l'eretatge possible d'ua lenga indigèna pirenenca, non romanica, pr'amor de l'ahur basco de la fonetica deu mot. L'ipotèsi aquesta n'ei pas impossibla, de segur. Que sabem en efèit d'autes exemples de noms d'animaus qui lo gascon e/o occitan partatjan dab lo lexic basco o qui son explicables per l'euskara. Que citarèi noms de mamifèrs com lo sarri, l' isard; la micharra (en espanhòu dial. e en lengadocian, totun qu'ei 'landarra' en gascon per atraccion probabla de derivats deu latin glandarius: landurrèr, landèra), o de reptiles o d'amfibians com harri, sapo, shishangla, segondia, sicolana etc. E d'ausèths, n'i a tanben:  arrian, arian, arianglo; charriscla var. cherriscla, chorriscla, etc... Totun, en lo cas d'aqueste nom bigordan de la perditz de neu, la correspondéncia en basco que manca, l'espècia n'ei de fèit pas naturau au Bascoat, l'altitud que i ei tròp baisha. E la lenga basca n'ajuda pas tròp a explicar lo mot. A maudespieit de la fonetica bascoïda deu mot, que'm demandi se ua origina romanica no'n seré pas autanda possibla. Que podem prepausar  'justagarra' que vienga de dus mots gascons:  'justa' (qu'ei a díser vestit hòrt sarrat, hèra ajustat, significacion atestada a partir deu sègle 16, en fr. la  juste) e de 'garra' (partida de la cama, en fr.jarret e, per extension, fr. mollet). Lo nom de l'ausèth que haré allusion a la soa caracteristica mei visibla, la d'aver las patas arrecobèrtas de plumas qui hèn pensar a garramachas (de 'garra baisha', en fr. 'guêtres' ). En aquesta ipotèsi, la fòrma etimologica que seré plan 'justagarra', dont derivaré la fòrma 'justagar' per masculanizacion. La combinason dab l'article pirenenc masculin eth (prononciat ed, edy, edj etc) que degó provocar la pèrda de l'iòd iniciau:   ed yustagar -> edj ustagar -> un ustagar. Aqueste mot de justagarra  qu'aludeish au pròpi caractèr qui a balhat lo nom au genre  'Lagopus' (pata  de lèbe). D'autes noms tà designar aquesta perditz de nèu  que son la 'carrascla', allusion au son crit desagradable, e la 'gariòla', totun nat d'aqueths dus noms n'ei beròi especific en gascon, que serveishen tà designar ausèths hòrt diferents. En d'autes lòcs; lo noste ausèth qu'ei assimilat a ua sòrta de garia (garia cèga - compréner garia qui no's dèisha véde's, mercés a la color cambiadissa deu plumatge, d'arròca o de nèu segon las sasons) o de perditz (pêrditz blanca, blanc qu'ei la color deu plumatge de l'ausèth a l'ivèrn)...

N.B. La fòto qu'ei tirada de la wiki.

dissabte, 8 de juliol de 2017

Atge, un mot pro atjat.

Lo mot atge (adgę en gràfia IBG) qu'ei generaument considerat com gallicisme au despens de fa fòrma edat (var. etat). N'ei pas faus, totun la causa que'm sembla, com a l'acostumada, un chic mei complicada.
'Etat' (fòrma gascona e varianta de edat qui trobam autanplan en la poesia deus trobadors) e adge que comparteishen la medisha etimologia, lo mot latin aetatem. En vielh francés, lo mot que vadó, d'ua mòda regulara, aé, eé (ved. aquiu). En la cançon de Rotlan (an 1100), aqueste mot aé, eé, qu'ei emplegat en concurrencia dab un aute mot qui representa l'occuréncia mei anciana deu mot 'âge' en francés devath la fòrma estranha d''edage'.

Se Deus çò dunet que jo de la repaire,
Jo t'en muvra un si gran contraire,
Ki durerat a trestut tun edage.

La dentau sonòra deu mot 'edage' que suggereish un prèst occitan en francés (*edatge).

Dejà en 1180, lo noste mot qu'ei atestat en francés devath la fòrma aage, qui sembla ua fòrma afrancesada de 'edage' per cambiament deu (faus) radicau deu mot occitan 'edat' dab lo deu son equivalent francés 'aé'. Ed at -> ed age  A é -> a age.

Lo mot francés 'aage' qu'estó manlhevat en occitan trobadorenc (atge) en concurréncia dab 'edat /etat' e, ce'm crei jo, en substitucion d'aqueste mot ipotetic 'edatge' prestat au francés.

En gascon, lo mot 'eatge', supausadament  d'origina francesa, qu'ei atestat dejà en 1256  (Man. Fronsac). L'atestacion de ce mot n'ei pas significativament mei tardiva que la deu mot genuinament gascon etad (1253).  'Atge' e adge qu'apareishen en 1273 (DAG vol. 13, p.  962).

En gascon medievau, que i trobam plan lo mot 'etat' (dab la dentau intervocalica shorda) grafiat etad, hetad e a còps, per confusion, 'estad' e 'estat' (estat):

Aubiac, 1251: …entro que la dita na Grazida, sa filha natural, sia d-etad de marid. 
Casteljaloux, 1262: …la quoal no vulh prenga marit, ne sie maridade, entro que sie de hetad matrimonial. 
etc. cf. Dictionnaire onomasiologique de l'ancien gascon Fasc. 19 p. 1483.

Uei lo dia tant 'aé/eé' en francés com 'edat, etat' en occitan que son estats espudits per 'âge, atge'.

Dongas, com resumit, que podem supausar lo mot francés 'âge' qu'ei un occitanisme, prumèr com prèst dirècte (edage, en 1100) puish, pro rapidament, lo mot qu'estó afrancesat en 'aage' (prumèra atestacion en 1180). Lo mot francés qu'estó incorporat  en los lexics trobadorencs (atge) e gascon (atge, adge) en concurréncia dab edat, etat e possiblament en substitucion d'aqueste mot 'edatge' prestat au francés.

Dongas, meilèu qu'un simple francisme en occitan,  que s'agiré en realitat deu resultat d'un anar e tornar, ce'm sembla. Lo francisme que i ei, totun, a la basa, que repausa sus un occitanisme en francés.






dimecres, 5 de juliol de 2017

Lo mèrlo triste

Lo mèrlo triste o mainat triste o mainat indian (Acridotheres tristis) qu'ei un mèrlo de l'Ásia deu sud, pro semblant au mèrlo-papagai. L'airau naturau deu mèrlo triste que va de Sri Lanka a Ozbequistan en passar per Índia e Afganistan. Mercés a l'attraccion umana qui caracteriza l'ausèth, que's podó espandir per tots los continents e qu'ei considerat com espècia invasora e nuisibla en un gran nombre de país de clima tropicau o semi-tropicau. Qu'estó introdusit a Maiòta, Nava Caledònia, La Reunion, Maurici e Madagascar com agent de contrar-ròtle contra los insèctes guastadors. Que'u trobam naturalizat en Egipte, au Pròishe Orient, en Florida , en Califòrnia, en Austràlia, en Africa deu Sud, en mantua isla de Polinésia…e, de manèira exceptcionau, en quauques lòcs de França metropolitana, en particular, Dunquèrca e Frontinhan on arribé probablament en viatjador clandestin per batèu, mejan qui l'a permés autanplan de colonizar islas tropicaus.
Lo mèrlo triste que's pòt aisidament arreconéisher mercés a la banda desplumada de color jauna qui soslinha lo baish de l'uelh e qui's perlonga per un triangle de la medisha color suu costat de l'uelh distant deu bèc. L'ausèth qu'ei de color fòsca, negra e chocolat, dab bandas blancas sus las alas e la cua qui no's dèishan plan véder sonque quan l'ausèth ei a volar. Lo dimorfisme sexuau qu'ei quasi absent. En França metropolitana, ua petita populacion que s'ei installada a Frontinhan (Eraut) despuish las annadas 2006. Abans, a partir deu 1986, que n'i avó ua au pòrt de Dunquèrca, los mèrlos que i nidavan en  los lampadaris deu pòrt, puish ua populacion que s'installè a Saint-Pol de Mer (au ras de Dunquèrca) en 1991. Que i agò ua auta colònia a Annecy e ua tresau a Pèiralata (Dròma), extintas. Qu'ei estat vist deu costat d'Avinhon. La populacion de Frontinhan que sembla pro establa (un detzenat d'individus). A maudespieit de la reproduccion averada, la populacion non sembla pas en expansion.  L'ausèth qu'ei estat vist en dehòra de Frontinhan,  deu costat de Balaruc.  Qu'ei un ausèth omnivòra, hòrt intelligent e hòrt adaptable. Que l'agradan la preséncia deus umans e la vita urbana. En França, l'esparvèr que seré  lo son predator numèro un. Que podem imaginar lo hred que'n deu tuar mei d'aquestes ausèths tropicaus a l'ivèrn. Non sembla pas briga invasor per nòstas regions, probablament tròp hredas.



Neurit per un uman, l'auseron deu mèrlo triste que pòt apréner a parlar. Un exemple aquiu de mèrlo triste parlaire: